GII NOBEL Y HC 1997
NGUYN VN LU

Ngy 6-10-1997, Hi ng gii Nobel cng b: Gii Nebel nm nay ܮc trao tng cho mt nh sinh vt hc ngܩi M, bc s Stanley B. Prusiner cho cng trnh nghin cu v PRION, nhng mnh protin c lin quan ljn bnh suy no b. Hi ng chn gio s Prusiner v ng "thnh tu trong vic khm ph tin phong mt loi tc nhn hon ton mi m gy ra bnh tt lm sng t nhng nguyn tc c bn v cch thc hot Ƕng ca chng." Hi ng cn ghi thm:" Khm ph ca Prusiner cung cp nhng kin thc qun trit c th s dng lm nn tng cho s hiu bit nhng c cu sinh hc nguynn nnhn gy cc bnh lin quan ljn cc bnh hoi no, chng hn nh bnh qun (Alzheimers disease) v thit lp mt nn tng cho s pht trin dܮc phm cng nhng phng thc tr liu mi."
CNG TRNH Y HC CA STANLEY B. PRUSINER
Nh bc hc 55 tui ny bt u cng cuc nghin cu v PRIONS t nm 1972 sau khi mt ph n 60 tui, bnh nhn ca ng, khng thot ܮc lܫi hi ca t thn v bnh Creutzfeldt-Jakob, mt loi bnh mt tr m cc nh khoa hc ngh l do t mt tc nhn gy nhim. Bnh ny cng ging nh bnh "c nga" (scrapie) cu, c th truyn cho i tܮng khc khi cc nh th nghim trch nhng phn no b h hng ly t cc th vt mang bnh, nhng tc nhn gy nhim hnh nh khng mang theo DNA hay RNA, phn di truyn tm thy trong cc loi tc nhn bnh khc, chng hn nh vi trng v vi khun.
Sau 10 nm nghin cu, Prusiner v cc ng s, bng cch quan st mt phn no b ca chut ng mang bnh, c th chng minh rng mt prtin duy nht l tc nhn ly nhim to ra bnh. ng ǥt tn cho prtin y l prion (džc l pri-on). Nm 1984, Prusiner v cc cng s tm ra mt gien prion trong nhng t bo ca cc Ƕng vt ang th nghim, k c con ngܩi. Cc nh nghin cu cng gi rng c hai dng prtin prion, mt loi bn nhnh hnh xon thܩng thy trong cc t bo Ƕng vt, nht l trn b mt ca t bo no. l dng prion hin lnh, bnh thܩng. Khi hai nhnh ca prion ny dui thng ra th n tr thnh nguy him, c th lin quan ljn nhng bnh hoi no, k c bnh "c nga" cu, bnh "b in" (mad cow), nhng bnh no b nguy him ngܩi, chng hn nh bnh "kuru" m dn trong b lc Fore cn man r Tn Ghi N mc phi, sau khi n no ca b con h v bnh Creutzfieldt-Jakob do tiu th tht b nhim trng.
Khi mc phi hi chng v no b him thy ny, no bnh nhn dn d b l ch nhng l thng nh, tr thnh xp nh bt bin, lun gy nn t vong. Nhng nghin cu tܩng tn hn gip Prusiner i ljn kt lun rng nhng dng bt thܩng ca prtin prion c th do di truyn v n c th c nhng ǥc tnh gy nhim. Nhng bnh do prion gy ra c th c mt thi k bnh lu di - t mt nm ljn mܩi nm - v cc nh bc hc ngh rng chnh trong thi gian ny nhng dng prtin prion bt thܩng lm cho nhng dng prtin prion bnh thܩng n nh k bn bin ha theo chng, gy ra bnh tt.
Nm 1992, cc nh nghin cu nhn thy chut nht thiu gien prion th khng b ly nhim khi tip nhn protein prion. Nhng mt khi gien ܮc a vo cho my con chut ny, chng tr thnh d ly nhim - chng t ܮc vai tr sinh t ca nhng prion trong vic khai trin ca nhng bnh v no b. Nhng ng thi h cng nhn thy rng nhng con chut thiu gien prion vn trong tnh trng mnh khe m khng cn s c mt ca nhng dng prion bnh thܩng. Cho ljn nay vai tr hng ngy ca nhng prion bnh thܩng trong no b vn cn l iu b n.
Nhng cn bnh do prion gy ra thܩng ܮc loan tin nhiu trong hai nm qua khi u chu bnh "b in" bt pht, lm in u cc nh chn nui v chnh ph Anh v gii tiu th tht b trn ton th gii ht hong ngng tip nhn tht b sn xut t Anh Quc, ǥt vn NJ r sot li thc phm chn nui, quy trnh sn xut tht v nhng sn phm c tht. (Bnh "b in" l bnh ri lon thn kinh tru b do nhim trng v mt tc nhn l.
Trong thi gian t thng 11 nm 1986 ljn thng 12 nm 1995, ܧc lܮng khong hn 155 ngn con b trong 33 ngn by b ܮc chn on Anh Quc v dch "b in" ln cao im vo thng 1.1993 khi mi tun xy ra 1 ngn trܩng hp mang bnh. Bnh c th ly lan khi tru b n nhng thc phm lm t nhng phn cn li b nhim trng ca chng sau khi ly tht). Theo mt s chuyn vin, iu ti nguy l prion gy ra bnh "b in" c th a ljn mt dng prion mi, gy ra bnh Creutzfeldt-Jakob cho con ngܩi. Tuy ch mi khm ph v xc nhn 21 trܩng hp nhng ngܩi tr tui Anh v Php mc bnh do prion gy ra v n phi tht b nhim trng, mt s trܩng hp khc cng ang ܮc tip tc ghi nhn tuy khng nhiu nhng khng ai bit chc l bnh y ln ljn cao im hay ch mi khi pht. Do , cng trnh ca Prusiner s gip ch rt nhiu cho vic khai trin phng php tr bnh. Hn na, cc nh nghin cu v prion cng hy vng rng nhng khm ph tuy cha y c th gip hiu bit v mt s bnh khc quen thuc v no b nh bnh qun (Alzheimer s), bnh run git (Parkinson s) v.v...
VI GING TIU S
Gio s Stanley Prusiner sinh ti Des Moines, Iowa, nm nay 55 tui. ng tt nghip bc s y khoa nm 1968 ti i Hc Pennsylvania, phc v ni tr v c ng ti i Hc San Francisco, California. ng l gio s khoa thn kinh ca UCSF t nm 1984, gio s khoa vi khun ti Berkeley v gio s khoa sinh ho ti UCSF t nm 1988. ng theo ui cng cuc nghin cu chuyn bit ca mnh t nm 1972. Khi hay tin ܮc gii thܪng, ng ang tham d mt cuc hp ti Bethesda do C Quan iu Hnh Lng Thc v Dܮc Phm Hoa K t chc bn v nhng bnh do prion gy ra.
NHNG KIN QUANH TI NGHIN CU V GII THПNG
T trܧc ljn nay, cc khoa hc gia ch hiu rng tc nhn ca bnh tt ch c th l nhng nguyn sinh vt (protozoans) l nhng sinh vt n bo ging nh nhng n bo to ra nhng sinh dng phc tp. Chng mang nhng yu t di truyn trong mt ci ti gi l nhn. Chng sao chp bng cch phn i v mi na to thnh mt sinh th mi. Mt tc nhn khc m chng ta thܩng nghe ni ljn l vi trng (bacteria), ging nh nhng nguyn sinh vt nhng n gin hn vi yu t di truyn tri ni t do trong t bo hn l nm gn trong nhn nhng chng cng sinh si bng cch t phn. Sau ht l cc vi khun (viruses) gm yu t di truyn b v protein bao quanh. Chng sao chp sinh si bng cch bm vo nhng t bo sng, tit nhng yu t di truyn v buc nhng t bo phi sn sinh ra nhng vi khun mi. Cng trnh nghin cu ca Stanley gy ra nhiu tranh lun v hoi nghi trong gii chuyn mn v t ai tin rng tc nhn gy bnh hoi thn kinh no l mt protin ch khng phi l mt vi khun tc Ƕng chm. Tc nhn ny li khng mang yu t di truyn v khi trong tnh trng bnh thܩng th v hi nhng khi bin ha, chng tr thnh ly nhim v sinh si ny n bng cch buc nhng protein ln cn cng bin ho theo chng. Vic thuyt phc cho mi ngܩi tin tܪng vo l thuyt mi m v c phn k quc ny r rng i hi nhiu can m v phn c nhn cng nh v phn khoa hc.
Mt vn NJ khc l vn NJ trao tng gii thܪng cho ch mt mnh bc s Stanley Prusiner. Chng hn cc khoa hc gia Thy S by t s ngc nhin khi nghe cng b ca Hi ng Gii Nobel v chnh h cng ang c nhng nghin cu v khm ph tng t. Mt nghin cu gia Bnh Vin i Hc ܩng Zurich, ng Adriano Aguzzi ni rng ng nghip ca ng l Charles Weissmann, mt khoa hc gia Vin Sinh Hc i Hc ܩng Zurich cng cng ng tng b ra 6 nm Nj nghin cu v c nhng khm ph h tr cho thuyt ca Prusiner. ng Aguzzi cng cho hay trong mt cuc phng vn bng in thoi, chnh ng Prusiner cng nhn thy iu "bt cng" y. Phi chng v ng Prusiner nhm l cu chng tn ǥt cho tc nhn m ng khm ph?
Mt nh khoa hc khc ngܩi Thy S cng t ra tht vng khi hay tin Hi ng b qun cng trnh ca Weissman. Nhng chnh Weissman th cho hay ng Prusiner hon ton xng ng nhn lnh gii thܪng.
Cng c s thc mc khi mt vi khoa hc gia nhn thy rng trong thuyt ca Prusiner cn nhiu vn NJ cha gii quyt v khi em so snh vi gii thܪng nm 1996, cc cng trnh ca khoa hc gia ot gii trܧc y xut hin trong cc sch gio khoa v khoa min nhim hc sut 20 nm trong khi cng trnh ca Prusiner th cha ܮc nhiu ngܩi bit ljn. V Ƕng c thc y Hi ng quyt nh cng c th l do bin c "b in" xy ra ti Anh Quc v tm mc quan trng ca n trong cuc sng ca con ngܩi.
i vi bc s Prusiner, c nhin ng v cng hoan h v theo ng, khi chn ng, Hi ng h tr tch cc cho l thuyt mi m ca ng, mt l thuyt m lu nay nhiu khoa hc gia khng my tin tܪng khi tip nhn. ng cng thc ܮc s hoi nghi ca cc khoa hc gia khc nhng ng thi cng tin rng khoa hc l mt tin trnh.
Mi quan tm tip theo hin nay ca bc s Prusiner l tin hnh vic bo ch thuc tr bnh Creutzfeldt-Jakob. ng ni: "iu m chng ti mun lm l khai trin phng cch cha tr hu hiu cho nhng bnh ny." V s tin thܪng, khi ܮc hi ng s lm g vi mt triu la t gii Nobel, ng vui v ni a, lin tܪng nhng vn NJ lin quan ljn S Thu ܮc bn ci Quc Hi Hoa K mi y: "Ti s dng tin y Nj tr thu!" Ri ng ni nh:"y chc l quc gia duy nht trn th gii nh thu tin thܪng."
