![[ 618 ]](618.gif){kind=small}
![[ VIET Magazine ]](../misc/viet_logo2a.gif)
![[ Advertisement ]](../misc/b_ads.gif){kind=small} |
![[ VPS Fonts ]](../misc/b_vps.gif){kind=small} |
![[ Links ]](../misc/b_links.gif){kind=small} |
![[ About Us ]](../misc/b_aboutus.gif){kind=small} |
![[ Subscription ]](../misc/b_subsc.gif){kind=small} |
![[ E-Mail ]](../misc/b_email.gif){kind=small} |
THP B NHA TRANG
NGUYN BO TNG
"Ngy mai y Xun v trn Thin Quc
Non nܧc Chm vang dy ting hoan ca"
(Ch Lan Vin - iu Tn)
T
hp B ܮc xy trn mt ngn i pha ty bc thnh ph Nha Trang, cch th x 2 kilomt st quc l 1 ngy xa l NJn th ca ngܩi Chm, ni thnh knh tn nghim m dn Chm trong vng Ph Khnh phi quy t v ng trong nhng ngy l ngy nay l ni sng bi, lun lun phng pht mt v huyn b linh thing, thin nam tn n (khng phn bit ngܩi Vit hay ngܩi Chm) cc ni trong ngy rm v mng mt, tun ljn hnh hng, mang theo l vt n nhang Nj cng vi Thin Y Thnh Mu cng gi l "c b Thin Y A Na."
Thp B gm 4 Thp khc nhau v xy dng ti Th k VII ljn Th k XII.
Cng nh tt c cc Thp Chm khc cn tn ti trn t nܧc ta, Thp B Nha Trang ܮc xy ct theo li kin trc c xa ca nn vn minh Chm. Bn thp NJu ܮc xy bng gch nung, khng c vi gia, ngܩi Chm ch pht mt lp "du ri" tc l "du lng" (Diptrocarpus Chrispulaus L.) do mt loi cy thn to v rt cao, hin nay, nhng loi cy ny vn cn trܧc mt Phi Du, cch th x Nha Trang 20 kilomt. Khi xp gch nn, du ri ܮc pht ln, (c khi h dng c mt ܩng thay du ri), ngܩi Chm cht ci tht nhiu trong v ngoi thp v t la cho ljn khi gch dnh lin vi nhau mi thi, th m qua hn nghn nm, ci Thp y vn tr gan cng tu nguyt.
Thp chnh tc l n Poh Nagar ting Chm "Poh Nagar c ngha l B Cha mt x" x ny l x Kaulhara, xa kia ca ngܩi Chm, nm v phng Bc, cao 23 mt v ln nht ܮc xy ct vo th k IX (nm 817 sau cng nguyn), do ng Pangha mt v thܮng th ca vua Harivarman I: Ni y ngy xa l chnh in ca Thnh Tr Malada, Jenagrti Pangro li cho dng mt bc tܮng Bhagavati, n thn ca x Kauthara (Ph Khnh) ton bng .
Trn ca vo Thp, c bc tܩng chm thn Civa (1) rt tinh vi, thn c bn tay chn, chn phi p ln u con th Nandin va nhy ma ginta hai nhc cng ang thi so "sanarai."
Trong thp l mt phng ln hnh chung p, thnh tܩng cao cht vt ljn tn nc, ch c mt li ca vo duy nht. ba pha, du khch ch ljn 3 vm tip nhn phm vt ca ngܩi hnh hng. Chnh gia in thi, khng kh l m c v thiu nh sng hoc do nhng ln khi lun lun ta t cc nh trm, du khch s thy bn th bng cm thch, trn c tܮng n thn Kauthara. Qua dng v ca Poh Nagar Thnh Mu, chng ta c th hnh dung ܮc thn Bhagavati (Thn ban phܧc), mt trong nhng bin dng ca thn Um tc l Cakti ca thn Civa hoc ni cch khc "bin th n dng" ca thn Civa.
Gia khi hng nghi ngt, vi v m l ca n trang lng ly, tܮng . Thin Y Thnh Mu Kauthara, Ƕi m hnh hoa sen ang xe n, ng nh nhng ht trn chu, xung quanh c gn lng cng rc r nh x c. Nhn tng qut, du khch phi nhn rng tt c nhng v p y l cuc thi th ti nng v lng tin tܪng mnh lit ca dn tc Chm.
Thnh mu ngi xp bng trn, c tt c 10 cnh tay (2). Hai cnh tay trn dui thng, bn tay ǥt trn u gi. Lng bn tay nga ln tri nh ang ban b mt vt g, dng iu t bi v thanh thn.
Tm tay ph cm nhng vt tܮng trng nh: on ao, da c cn, mi tn, ng voi, ci di trng, v mi gio v ci n.
Thnh n mc "x rng," Ƕi m "mukata," ta lng trn mt ci da khc hi vn tua ta, ging ming con qui vt.
S chp rng nm 917, Thin Hong Indravaraman III sai c mt "kim tܮng" (3) (mukhalinga) cho Bhagavati.
Nm 965, Java Indravarman I cho dng mt tܮng Um, n dng ca thn Civa m ngy nay du khch cn thy Nj thay cho Kim tܮng.
Thp Trung ng cng gi l in chnh ܮc xy hi th k XII, ni Thp b hy hoi do s xm lng ca ngܩi M Lai nm 774 v ܮc trng tu nm 784 do vua Satya Varman.
Thp pha Nam xy dܧi thi Vua Hari Varman I (th k IX) cng nh Thp Ty Bo v Thp pha Ty (nay ch cn vt tch).
Ngy nay, pha sau thp, du khch thy nhiu ng gch cn li ca nhng thp c iu tn v mt tm bia ln bng ch Hn do (4) Thܮng th b l triu vua T c phng son, ngy 20 thng 5, T c nm th 9 (1856) bia d ng Nguyn Qunh, Thng chnh phi s iu lnh Khnh ha b chnh dng.
Bia ny ghi li s tch ly k ca Poh Nagar "B Cha mt x" m ngܩi Vit quen gi l Thin Y Thnh Mu hoc "c B thin Y A Na" nh sau:
T ngn xa, mt ngy xa xi lm, v lch s khng c ghi chp r l ngy no, ti lng i An, thuc tnh Ph Khnh ngy nay, Thin Y Thnh Mu ging trn ti ni Cha. Ni nm k cn ni C Huynh, pha ng gip bin c. Vng ny hoa n bn ma, tri ngt quanh nm, ng l mt cnh thin tin ni h gii.
Gia cnh thanh bnh an lc y, c cp v chng khng con, sng hiu qunh trong mt mi tranh ti ven rng. V chng ng lo chuyn trng da (5) Nj sng Ƕ nht.
Mt vic hai ng b rt Nj , khi da chn, thܩng hay b mt trm, v chng ng lo quyt tm rnh bt cho bng ܮc a trm da.
Mt m, dܧi nh trng thanh sau nhiu ngy rnh rp, v chng ng lo bt qu tang mt c b hi cm trn tay mt qu da.
B ct vn, c b cho bit mnh sng ci ct lc loi ti vng ny. Thy din mo d thng, thay v phi trng pht, v chng ng lo em v nui dܫng, nng niu nh con rui. C b y chnh l "Thin Y tin n ha thn."
Mt ngy, lng i An b nܧc lt. Cnh vt quanh vng bao ph mu nܧc trng xa. Thin Y bun b ngi nhn cnh rng ni m m, ngm ngi nh cnh c ngܩi xa trn tin gii. khuy kha s nh nhung, Thin Y hi hoa qu v lܮm lm mt cnh gi sn (non b) Nj ngm.
Bc mnh v nn hng thy, ng lo sinh ra cau c, li thy Thin Y c sut ngy a nghch hn nhin, nn qu mng nng li. Hi hn v lm bun lng dܫng ph v mt pht thiu suy ngh, Thin Y bin mnh vo mt khc trm ang b nܧc cun Nj tri git ljn mt ni v nh.
Sau nhiu ngy lnh nh trn mt bin, khc trm tri tp vo b Bc Hi thuc a phn Trung Quc.
Dn chng ti b bin thy khc g trm, mi xm nhau li khing v dng, nhng c ng o my khng ti no x dch ni khc g ng ni ljn chuyn khing i. Cho l mt chuyn k l, dn chng trong lng xn xao bn tn v tin ny thp ljn tn Kinh . Thi k y, Hong lj Trung Quc ch sinh c mt ng Cung Thi T din mo khi ng, tui hai mi vn cha chn ܮc ngܩi bn trm nm va . Chng chu du khp nܧc, nhng khng c mt thiu n no c dim phc ܮc chng Nj mt ljn.
Tin v khc g l lng ljn tai thi t, cho l mt s l, chng xin php m cha ljn tn ni quan st v khi ljn ni, chng chng kin trܧc mt cnh ngܩi ng nght quanh khc g nhng d c gng ljn bao nhiu cng khng th lay chuyn ni.
Tc gin, Thi T ra lnh cho mi ngܩi ng ra xa Nj chng xem khc g th no m c sc nng d thܩng nh th.
K diu v l lng thay, khi chng lun hai tay qua khc trm Nj nhc ln, th chng li a ܮc bng ln cao mt cch rt nh nhng. Thi T cho rng khc trm c nhiu php l nn chng ra lnh ch v Kinh ri chn mt ni thanh khit trong Hong Cung Nj ct gi t t.
C mt m, trn trc mi khng ng ܮc, Thi T nh ljn th phng Nj xem sch. Bܧc nh qua vܩn Thܮng Uyn, chng rt kinh ngc thy mt bng giai nhn cc k dim l ang ro bܧc gia mun hoa dܧi nh trng khi m khi t. Nghe ting Ƕng, bng y vi vng chy thot v pha Hong Cung ri bin mt. Vic xy ra qu Ƕt ngt v mau l, Thi T rt LJi ngc nhin v ni y khng c cung tn sao c bng giai nhn thp thong?
Sau nhiu m c tm rnh rp, mt m n Thi T chp ܮc giai nhn trܧc khi nng sp thu hnh bin vo khc trm.
Thin Y k li tiu s ca mnh cho Thi T nghe v yu cu ܮc s che ch ca chng. Khi gp Thin Y cho l duyn tin nh, chng say nhan sc yu kiu ca Thin Y nn nh bo xin yt kin vua cha tu li s tnh, xin vua cha chp thun cuc hn nhn vi Thin Y Tin N.
V thng con, nh vua cho mt thy tܧng s gii nht Trung Quc Nj xem thun li hay bt thun v cuc hn nhn ca con mnh v Thin Y. Sau khi on s, thy tܧng tit l cho vua bit Thin Y vn l tin n ging trn v Thi T ܮc kt hn vi nng l mt im lnh cho Trung Quc.
Th l hn l ܮc c hnh theo nghi l ca hong gia. Ton th dn chng Trung Quc hn hoan n mng khi tip nhn ܮc tin lnh ny.
Sau my nm phi hp vi Thi T, Thin Y sinh h ܮc mt con trai tn l Tri v mt gi tn l Qu.
ang sng trong cuc ǩi nhung la trong cung vng in ngc, nhng mt ngy, Thin Y chnh lng nh ljn c hng, lng i An ni dܫng ph v dܫng mu ang sng kh ho trong nhng ngy tn. V qu nh thng, Thin Y quyt tr v qu c nn cng hai con bin mnh vo khc trm vܮt ra bin v nng theo ܩng c tr v lng i Ai.
V ljn ni th than i! cha m gi khut bng. Lng hiu tho dng tro, Thin Y sa sang li mi tranh sp ǰ v dng mt ngi cha, Nj ngy ngy hng khi dܫng ph v dܫng mu.
T khi tr li lng c i An, Thin Y gip ch rt nhiu dn chng trong vng ܮc mi ngܩi qu mn. Thin Y t tay tc ly tܮng ca mnh ri em ǥt ln cht ni v trong mt bui sang tinh sng, Thin Y lng l ri b dn chng thn yu lng i An cng hai con tr v Tin Gii.
T ngy v cng hai con bng nhin b i bt v m tn. Thi T v cng bun b. t lu sau, vua cha bng h, Thi t phi ln ngi tr v Trung Quc.
Sp ǥt xong vic triu chnh. Tn Qun mi ngh ljn vic i tm v con. Nh li nhng gi pht hnh phc sng bn nhau, Thin Y thܩng nhc nh ljn qu hng ca nng, lng i An thuc nܧc thin Thnh, ni phong cnh xinh ti, hoa tri bn ma n r, ng ra lnh chun b mt Ƕi chin thuyn hng hu h tng, vܮt trng dng, nhm hܧng Chim Thnh.
Khi chin thuyn ca Trung Quc ljn hi phn Chim Thnh nh vua sai s gi vo gp vua Chim Thnh by nh i tm v con ca mnh hin c ng ti lng i An.
Nhng v ch v Thin Y v hai con khng cn ti lng i An na.
Vua Trung Quc b tht vng v tnh nghi dn chng Chim Thnh c tnh du Thin Y nn mi gi mt ti hu th i ni trong ba ngy dn chng Chim Thnh phi em np Thin Y v hai con ca nng. Qu hn, ng s ra lnh cho qun Trung Quc ǰ b tn st khp vng i An.
Phn ut v thi Ƕ e da ca Trung Quc, ton th dn Chim ro rit chun b mt cuc chng xm lng, quyt liu cht, khng cho qun Tu ǰ b.
Ngy th ba ljn. Bu tri m m th lng bao ph quang cnh vng i An nh bo hiu mt cuc tn st rng rn sp khai din.
Ng trn thuyn rng, vua Trung Quc v nng lng mung gp mt v con v cm gin quan qun Chim ngo mn, ng ra lnh cho ton qun ǰ b.
Th l, gia ting trng gic qun v ting h ht vang dy no Ƕng mt vng bin c, on chin thuyn Trung Quc tua ta kh gii, hng h lܧt vo b.
Va lc qun Ƕi hai bn sp lm chin thnh lnh Thin Y cng hai con hin xung, ng trn nh ni Cha, c gng ngn cn cuc binh ao. Nhng mt khi ba qun say mu chin u th nhng li ku gi ha bnh ca Thin Y d c tha thit ljn my, cng chng ai quan tm ljn.
trnh mt cuc chin tranh tn khc. Bng php mu, Thin Y lm sng gi ni ba o, c tnh gy tr ngi cho on chin thuyn Trung Quc khng ǰ b ܮc. Khng ng sc mnh ca sng to gi ln lm chin thuyn va chm phi nhau nn c mt s ln v tan, chm su dܧi y bin.
Bun v ni v con tht lc cha tm ra ܮc, li dn dp thm cnh thin tai gy tht bi, vua Trung Quc gieo mnh xung ging nܧc, mang theo mi hn tnh khng bao gi tan xung tuyn i.
Bng hong v trt l tay gy thm ha cho chng, Thin Y ch cn ng tr nh hn , nghn ngo nhn theo on chin thuyn x xt cn xt li ang hong ht tm ܩng tu thot.
Trܧc ci cht ca vua cha, a con trai duy nht ca Thin Y bun ru lng l ra i ljn mt vng rng ni m u ri sau quy tch ti .
Phn Thin Y v ngܩi con gi lu li i An v mi bui chiu t, dn chng lng i An thܩng thy bng nng v con ng trn cht ni cao, ng ra bin Nj mong tm li hnh bng ngܩi xa. Nhng mt b phng lng ch cn lu li nhng ct bum v mnh thuyn b ǡm. Mt thi gian sau, Thin Y v con gi NJu quy thin ti ni y.
Hin nay, du khch c dp i ngang qua cu Xm Bng Nj ving Thp B, s thy gia ging sng l nh nhiu khi tܪng tܮng nh nhng nh ct bum v mi thuyn. Trn nhng khi , c khc nhiu ch Chm, v gn y, c mt ngi Cha nh, hng khi quanh nm. l Hn Ch, ni v Thin T Trung Quc v ba qun b trn cung phong ca Thin Y, vi mnh dܧi b su. Nhng ct bum v mi thuyn cn nh trn mt bin lu ngy bin thnh lu li di tch ljn ngy nay.
T ngy Thin Y v con quy thin th ngoi Hn Yn thܩng xy ra nhiu php l. Dn chng trong vng thnh tm cu khn NJu ܮc ng nghim.
t lng sng bi Thin Y c cng cu nܧc (nhng c bit u Nng m hn sut ǩi v v tnh git hi chng nng), Chim Vng cho xy ct NJn th v c ngܩi phng s khi hng.
Tng truyn rng ngy xa, vo dp ngy va ca Thin Y mi nm, cy ci trong vܩn quanh Thp B NJu sinh tri ngt. Dn chng khp ni ǰ v hnh hng rt ng o. C ljn cm th trong vng cng qui t xung quanh Thp dܩng nh triu bi v linh thn.
Vit s chp: Khi vua Gia Long (1802-1820) bt NJu ln ngi phong tng Thin Y tܧc hiu: "Hng Nhn Ph T Linh. ng Thng ng Thn" (ngha l mt v thn cao c, x ti, ban n huyn b linh diu v ܮc mi ngܩi tn trng). Nh vua cho m 3 ngܩi trong dn vng C Lao Nj lm th t, ngy ljn qut tܧc khi hng trong NJn. Lng C Lao nay vn cn, dn c tr mt, cng ngy cng pht t ca bin sng Ci trܧc mt in Poh Nagar.
Huyn thoi trn ch l vic su tp nhng k nim tܪng tܮng v thn thoi o B La Mn, chung quanh n thn UMA, thm vo , vic xm nhp ca chin thuyn M Lai nm 774. n khi ngܩi Vit Nam ljn, thin nam tn n m o, vi c tܪng tܮng ca ngܩi phng Bc, to nhng mu chuyn tin cch thm nhun ca o Lo.
![[Back to Top]](../misc/b_top.gif){kind=small} |