PHM QUC BO
Nét nhân quyn rõ rt và dÍ nhÆn ra nhÃt trong cu¶c tranh ÇÃu này, Çn Ƕ suÓt hai mÜÖi næm qua chính quyn và Çäng c¶ng sän Vit Nam, cÛng nhÜ các th l¿c chính trÎ th gi§i và Hoa Kÿ, Çã vô tình hay cÓ vùi dÆp chính nghïa cûa dân t¶c Vit Nam, trong Çó có thành phÀn Vit Nam C¶ng Hòa và Quân L¿c Vit Nam C¶ng Hòa, mà không sao toåi ÇÜ®c. Tài liu sai låc gÀn nhÃt phäi k là cuÓn hÒi k cûa c¿u b¶ trܪng quÓc phòng Hoa Kÿ Robert S. McNamara: "In Retrospect: The Tragedy and Lessons of Vietnam." Sai låc bªi vì sách chÌ nói Çn s¿ sai lÀm cûa gi§i lãnh Çåo Hoa Kÿ mà không th hin ÇÜ®c quan Çim chung cûa ngÜ©i Vit, thÆm chí cûa cä ngÜ©i MÏ, lúc bÃy gi©.
T°ng ThÓng Bill Clinton và gi§i lãnh Çåo CSVN Çu ngÕ l©i khen ông McNamara trung th¿c, chân thÆt và can Çäm chính thÙc nhÆn li lÀm cÛ, và ÇÒng th©i cÛng chê r¢ng ông Ãy lên ting hÖi trÍ. Trong khi Çó các c¿u chin binh MÏ chin ÇÃu tåi Vit Nam và các c¶ng ÇÒng Vit häi ngoåi Çang liên tip phän ÇÓi gay g¡t cuÓn hÒi k này.
HI KÝ CÑA ÔNG MCNAMARA V N KHÔNG SOI R¾ S THC LCH S±
V§i m¶t cái nhìn khách quan cûa lÎch sº soi ri vào cuÓn hÒi k cûa ông McNamara, chúng ta nhÆn ra nh»ng Çim sau Çây:
- BÓi cänh th gi§i cûa mÃy næm ÇÀu thÆp niên 2026 và vÎ trí chính trÎ ÇÎa dÜ cûa min Nam Vit Nam sau Hip ÇÎnh Geneva, tháng 7, 1954: Th gi§i chia làm hai phe, TÜ bän-C¶ng sän, và cu¶c chin ª Triu Tiên tip nÓi ñ nhÎ Th chin Çang khin cho Hoa Kÿ say men chin th¡ng. Min Nam Vit Nam lúc Çó ÇÜ®c quan nim nhÜ m¶t thÙ "tin ÇÒn chÓng c¶ng cûa th gi§i t¿ do ª Á Châu." Do Çó, min Nam Vit Nam nu søp Ç° phäi änh hܪng Çn nn an ninh cûa Á Châu, rÒi cûa th gi§i nói chung, trong Çó có Tây Âu và Hoa Kÿ. ñây là m¶t chin lÜ®c Çúng. Và t°ng thÓng MÏ John Fitzgerald Kennedy lúc Çó Çã quyt ÇÎnh m¶t chính sách Çúng là Hoa Kÿ không can thip quân s¿ vào Vit Nam mà chÌ giúp huÃn luyn và tip vÆn (nhÜ chÜÖng 2 cuÓn hÒi k vit). Chính sách này Çúng ª ch Hoa Kÿ chÌ nên tham d¿ vào Vit Nam, làm sao min Nam Çû månh v quân s¿ Çäm bäo an ninh lãnh th°, phát trin kinh t và thæng tin t¿ do, dân chû v xã h¶i Ç t¿ ÇÜÖng ÇÀu v§i min B¡c, m¶t cách khôn ngoan và uyn chuyn theo nhu cÀu cÀn thit tØng giai Çoån m¶t. Chính sách này sai ª ch Hoa Kÿ can thip Çn mÙc Ƕ ÇÜa t§i cái cht cûa hai anh em ông Ngô ñình Dim (chÜÖng 3).
- Các chÜÖng k tip cûa cuÓn hÒi k này cho thÃy chính sách Hoa Kÿ mi lúc nhÃn sâu vào sai lÀm trong thái Ƕ tr¿c tip can thip vào Vit Nam, cä quân s¿ lÅn chính trÎ. Chính sách sai lÀm này Çã ÇÜa Çn s¿ thÃt båi sâu xa và não n cho Hoa Kÿ: Phän Ùng chÓng ÇÓi cûa dân MÏ Çã bÎ th°i lên thành phong trào phän chin. Và ÇÒng th©i phän Ùng chÓng ÇÓi cûa dân Vit Çã trª nên chiêu bài "chÓng MÏ cÙu nܧc" và "m¥t trÆn giäi phóng," m¶t thÙ ngøy tåo h®p th©i trang, ª min Nam Vit Nam. Chính nh»ng phong trào, chiêu bài và tÀng l§p vØa nêu Çã ÇÜa th©i cu¶c Çn ch Hoa Kÿ ôm ni nhøc nhã rút lui, và Vit Nam Ç mÃt cÖ h¶i thæng tin nhÜ ñåi Hàn hin nay.
- NhÆn ÇÎnh v quá khÙ Çã sai lÀm nhÜ vÆy nên ÇÜÖng nhiên McNamara vÅn tip tøc sai lÀm mãi mãi: Ông ta Çã kt luÆn sai ª chÜÖng 11, chÜÖng cuÓi cûa cuÓn hÒi k. Tóm låi, tØ cuÓn hÒi k cûa ông McNamara, chúng ta rút ra ÇÜ®c ít nhÃt mÃy nhÆn ÇÎnh:
- Hoa Kÿ lúc Çó thit trí ÇÎa dÜ chính trÎ Çúng nhÜng th¿c thi b¢ng chính sách sai lÀm. Chính sách sai lÀm này cûa chính quyn Hoa Kÿ Çã là ÇÓi tÜ®ng cho phong trào phän chin cûa dân MÏ. Khi chính sách sai lÀm không còn ÇÜ®c th¿c hin n»a thì phong trào phän chin cÛng Çã chÃm dÙt luôn. TÃt cä chÌ còn là bài hc cûa lÎch sº.
- Cho nên tÃt cä nh»ng ai chÎu Çau kh° hay hy sinh trong cu¶c chin Çó Çu vì l tܪng dân chû t¿ do, h Çu phäi ÇÜ®c vinh danh, dù là quân dân Hoa Kÿ hay Vit Nam C¶ng Hòa.
- CuÓn hÒi k này cÛng nhÜ tÃt cä các tài liu sách báo, phim änh Hoa Kÿ trong suÓt 20 næm nay Çu ÇÜ®c th¿c hin trên cæn bän quan Çim Ç bin minh cho tÀng l§p nào Çó cûa dân Hoa Kÿ, không h trung th¿c và khách quan Çúng nghïa, cho nên s¿ th¿c lÎch sº Vit Nam cÆn Çåi së không bao gi© sáng tÕ nu chúng ta không t¿ våch ra.
KHI HAI TH LC TI PHIT V ñNG PHIT MUN BT TAY NHAU
Th còn th¿c trång Vit Nam hin Çåi ra sao? Ch£ng lë chúng ta cÛng không chÎu làm sáng tÕ b¢ng cách tránh nhìn th£ng vào vÃn Ç hay sao?
Nh»ng ngÜ©i ª häi ngoåi có dÎp v thæm quê hÜÖng Çã ÇÜa ra m¶t sÓ nhÆn xét r¢ng k tØ nh»ng næm cuÓi thÆp niên 2026 khi chính quyn trong nܧc cho cªi mª kinh t thì mi lúc mi sinh hoåt liên tip trª nên linh Ƕng và dÍ dãi Çn Ƕ hn loån cä cái xã h¶i Çó. NhÃt là khi Hoa Kÿ hûy bÕ cÃm vÆn (tháng 2, 94), dân chúng suÓt tØ Nam ra B¡c Çu th¿c s¿ mØng r« và hÓi hä, quay qu¡t tìm mi cách kim thêm l®i nhuÆn Ç cäi thin Ç©i sÓng, tØ cái æn cái m¥c trª Çi, vÓn Çã bí lÓi tù túng quá nhiu næm tháng rÒi. Tuy nhiên tÃt cä l®i nhuÆn và tài sän quÓc gia Çu dÒn vào túi mÃy nhóm thiu sÓ thân th quyn l¿c và bn cò mÒi chåy c©, còn hÀu ht dân chúng tØ nông thôn ra thÎ thành vÅn sÓng trong vòng cÖ c¿c nghèo kh°. Trong khi Çó, ÇÃt Çai bÎ lãng phí, c¶ng sän sang nhÜ®ng hay chim ngø và môi sinh bÎ ô nhiÍm hÖn bao gi©.
Trong m¶t cu¶c phÕng vÃn, ông TrÜÖng TÃn Sang chû tÎch ûy ban nhân dân thành phÓ HÒ Chí Minh, tÙc Sài Gòn, Çã tÕ ra ht sÙc hòa hoãn: Kh£ng ÇÎnh không m¶t ngÜ©i MÏ mÃt tích nào còn sÓng sót tåi Vit Nam... và cä thành phÓ Çang n l¿c quyn rÛ ÇÀu tÜ ngoåi quÓc, tåo thêm vic làm, phát trin các dÎch vø y t, giáo døc và xã h¶i... Ç cuÓi cùng ông tha thit kêu gi s¿ hòa giäi hoàn toàn gi»a Hoa Kÿ và Vit Nam, dï nhiên là Vit Nam dܧi s¿ lãnh Çåo cûa Çäng c¶ng sän Vit Nam (Vietnamese mayor urges reconciliation cûa William Tuohy, L.A. Times 29-4-95).
Cùng lúc, suÓt tháng 4 sang ÇÀu tháng 5 này, truyn thông Hoa Kÿ liên tip Ç¥c bit chú tâm Çn s¿ kin Çánh dÃu 20 næm k tØ ngày 30-4-75, có n¶i dung nhìn låi và tái xét quá khÙ nhÜ chÜÖng trình "The Fall of Saigon" cûa Çài Discovery hay "Vietnam coming to terms" cûa Çài CNN.
Tuy nhiên, hÀu ht báo chí MÏ Çu có nh»ng bài vit qui mô l§n nh¢m diÍn tä tình trång kinh t sáng sûa nhÜ m¶t yu tÓ Çáng k nhÃt hin nay ª Vit Nam. TØ nhÆt báo Los Angeles Times Çn New York Times. TØ 27 trang bài và hình änh The New Saigon cûa nguyt san National Geographic sÓ tháng 4-95, Çn 6 trang bài Back in Business trong sÓ 5 bài vit v Vit Nam cûa tuÀn báo Time, 24-4-95.
Nu trong bài The New Saigon, tác giä Tracy Dahlby có bày tÕ s¿ cÄn trng lo ngåi v m¥t trái Çen tÓi cûa tin trình cäi cách kinh t b¢ng câu: "...tin quá nhanh trong phát trin kinh t thì së thêm tham nhÛng buôn lÆu, Çï Çim và các trái khoáy kinh t. Còn nu tin quá chÆm, ÇÀu tÜ ngoåi quÓc së rút lui." (trang 82, National Geographic). Thì ngÜ®c låi trong tuÀn báo Far Eastern Economic Review (FEER) sÓ 04 tháng 5-95, mª ÇÀu cho loåt bài Ç¥c bit v Vit Nam ngày nay v§i tiêu Ç Battelfield to Marketplace, bài nhÆn ÇÎnh cûa tåp chí này, "The South Rises, old Saigon wins the peace" trang 5, Çã kt luÆn b¢ng câu: "20 næm sau khi Sài Gòn mÃt, Çây là lúc hÒi tܪng r¢ng min B¡c Çã th¡ng m¥t trÆn quân s¿. NhÜng lúc này b¡t ÇÀu cho thÃy min Nam nhÜ có th Çang th¡ng trong hòa bình."
Ai th¡ng ai? ChÌ là chuyn nhÆn xét giai Çoån và h©i h®t bên ngoài. VÃn Ç ª Çây rõ rt là chiu hܧng chû trÜÖng "Kinh t là yu tÓ hóa giäi chính" cûa th gi§i mà Hoa Kÿ Çang cÀm chÎch b¡t ÇÀu th¿c s¿ æn kh§p v§i n l¿c vÜÖn t§i Ç sÓng còn cûa chính quyn và Çäng CSVN. Còn khúc m¡c trª ngåi nào chæng ÇÓi v§i h chÌ là vic phø thu¶c.
NI DUNG NHÂN QUYN CÑA NGÐI VIT HIN NAY
M¶t yu tÓ quan trng cûa khúc m¡c trª ngåi nêu trên là vÃn Ç nhân quyn. ñÓi v§i h, nhân quyn là vic phø nhÜng v§i chúng ta låi là vic l§n, chính yu.
Nhân quyn ÇÓi v§i Hoa Kÿ là vÃn Ç danh d¿ cûa m¶t quÓc gia có truyn thÓng t¿ do dân chû tÜ bän. Nhân quyn ÇÓi v§i Çäng và chính quyn CSVN hin nay Çang là vÃn Ç cai trÎ n¶i b¶ cûa h.
Còn nhân quyn ÇÓi v§i chúng ta là m¶t vÃn Ç mÆt thit tÜÖng quan v§i s¿ tÒn vong cûa ÇÃt nܧc và dân t¶c: Hai mÜÖi næm qua, nhân quyn ÇÓi v§i ngÜ©i Vit trong và ngoài nܧc là m¶t nܧc Vit Nam dân chû t¿ do, Ãm no và phú cÜ©ng.
TØ Çó, ngÜ©i Vit trong nܧc m§i liên tøc Çòi nh»ng quyn cæn bän cûa con ngÜ©i sÓng trong m¶t xã h¶i bình thÜ©ng cûa nhân loåi ngày nay. ñó là nh»ng Hà Sï Phu, Phan ñình Diu... ñó là nh»ng ñoàn Vit Hoåt, NguyÍn ñan Qu, Linh møc TrÀn ñình Thû... và Hòa ThÜ®ng Thích Huyn Quang vØa ÇÜ®c m¶t nghÎ sï Çåi din ª thÜ®ng vin Hoa Kÿ chính thÙc Ç cº giäi Nobel Hòa Bình næm nay.
TØ Çó ngÜ©i Vit häi ngoåi m§i tØng bܧc h»u hiu h tr® ÇÒng bào trong nܧc tr¿c din ÇÃu tranh, tích c¿c vÆn Ƕng cho hàng chøc ngàn ÇÒng bào ta còn kËt låi trong các tråi tÎ nån tåm trú ª ñông Nam Á. Tin m§i nhÃt tuÀn này, m¶t tiu ban Ç¥c trách tÎ nån cûa Hå vin Hoa Kÿ vØa thông qua ngân khoän 670 triu MÏ kim Ç cÙu tr® tÎ nån trên th gi§i, trong Çó có 30 triu MÏ kim sº døng vào vic ÇÎnh cÜ các thuyn nhân tÎ nån Vit ª tråi Çäo các nܧc vùng ñông Nam Á.
TØ Çó, gi§i trÈ Vit sinh trܪng ª häi ngoåi, hÃp thø ÇÜ®c kin thÙc khoa hc kÏ thuÆt tân tin và np sÓng t¿ do dân chû nhÜng không quên nguÒn gÓc, låi càng tranh ÇÃu tích c¿c hÖn n»a cho s¿ v»ng månh và thæng tin cûa các c¶ng ÇÒng Vit lÅn quê cha ÇÃt t°.
Và vào nh»ng ngày này næm ngoái, QuÓc h¶i Hoa Kÿ Çã chính thÙc tuyên bÓ ngày 11 tháng næm 2026 là Ngày Nhân Quyn Cho Vit Nam. ñn nay Çã k nim m¶t næm ngày Çó ÇÜ®c long trng t° chÙc tåi tòa nhà ThÜ®ng vin Hoa Kÿ, thû Çô Washington.
Các thành quä tiêu biu nêu trên Çû chÙng tÕ r¢ng chÌ có chúng ta m§i th¿c s¿ t¿ cÙu ÇÜ®c chúng ta mà thôi.