NGUYN CHÂU
Nói Çn Kh°ng giáo, ngÜ©i ta thÜ©ng liên tܪng ngay Çn m¶t xã h¶i quân quyn, Çn các ch Ƕ phong kin ª Trung Hoa và vài nܧc Á ñông, trong Çó có Vit Nam. TÜ tܪng Kh°ng giáo, thÜ©ng gi là Kh°ng-Månh Çã có m¶t änh hܪng rÃt r¶ng l§n và sâu xa trên np sinh hoåt cûa nhiu nܧc Á ñông nhÜ NhÆt Bän, ñåi Hàn, Trung Hoa, Vit Nam, Mã Lai, Tân Gia Ba... TØ nhiu th k, Kh°ng giáo Çã ÇÜ®c du nhÆp vào và Çã chi phÓi hÀu nhÜ mi m¥t cûa Ç©i sÓng, k cä chính trÎ và kinh t tåi vùng Á ñông. ñn cuÓi th k thÙ 19, khi các luÒng tÜ tܪng t¿ do, phóng khoáng tØ Tây Âu tràn qua cùng v§i tàu buôn, tàu chin và súng Çån, cÖ gi§i thì tÜ tܪng Kh°ng-Månh b¡t ÇÀu lung lay.
Tåi quê hÜÖng cûa Kh°ng Tº, Mao Tråch ñông Çã xem Kh°ng giáo nhÜ là kÈ thù cûa cách mång và tin b¶. Mao Çã dùng phong trào "Cách Mång Væn Hóa" v§i l¿c lÜ®ng thanh niên "HÒng v binh" Ç tÃn công trit hå các nhân vÆt có tÜ tܪng Kh°ng-Månh, loåi h ra khÕi hàng ngÛ lãnh Çåo...
Tåi Vit Nam, tÜ tܪng Kh°ng Månh cÛng tØng bÎ nhóm T¿ L¿c Væn ñoàn Çä phá nhiu Çòn chí tº... vào ÇÀu th k thÙ 20...
L do Ç Çä phá Kh°ng giáo thÜ©ng ÇÜ®c nêu ra nhÜ sau:
1. Kh°ng giáo ÇÜa ra m¶t trit l nh¢m cûng cÓ ch Ƕ quân chû, phong kin và nhÜ vÆy là Çi ngÜ®c trào lÜu tin hóa.
2. ñÜa ra nh»ng nguyên t¡c Çåo ÇÙc không công b¢ng, thiên v nam gi§i, xem thÜ©ng n» gi§i, ràng bu¶c con ngÜ©i trong phåm vi nhÕ hËp ÇÜa Çn nh»ng h quä tai håi cho quÓc gia, dân t¶c.
3. Kh°ng giáo Ç¥t n¥ng quyn gia trܪng, tåo Çiu kin cho s¿ chèn ép phø n» và s¿ Ƕc tài, Ƕc Çoán trong gia Çình, ngæn cän tÜ tܪng tin b¶ v.v...
Nh§ låi, ngày xÜa, thuª Kh°ng Tº còn sÓng và hoåt Ƕng, ông cÛng Çã g¥p phäi bao nhiêu kh° løy vì tÜ tܪng cûa chính mình. Næm Kh°ng Tº 56 tu°i, ông ÇÜ®c phong làm Tܧng quÓc (tÜÖng ÇÜÖng v§i chÙc Thû Tܧng bây gi©) triu ñÎnh Công, nhÜng chÌ trong vòng mÃy tháng vua ñÎnh Công sinh chÙng Çam mê rÜ®u, gái trª thành vua xÃu, Kh°ng Tº Çành tØ bÕ chÙc vÎ... trª v, Çi du thuyt 72 nܧc kh¡p Trung Hoa th©i Chin quÓc. Hành trình du thuyt cûa Kh°ng Tº g¥p rÃt nhiu ǧn Çau, nhøc nh¢n vì có nhiu nܧc ch£ng nh»ng không chÎu tip ông mà låi còn b¡t giam ho¥c Çu°i chåy n»a... Do Çó, sau sáu næm l¥n l¶i Çem "Trí, nhân, dÛng, lÍ, nghïa..." Çi rao giäng Ç mong chuyn tåo xã h¶i, nhÜng Çã không ÇÜ®c Ç©i nÒng nhit tip nhÆn... Kh°ng Tº Çã trª v cu¶c Ç©i Än dÆt, lÆp ngôn lÆp ÇÙc truyn Çåo l. TØ Çây Kh°ng Tº ÇÜ®c Ç©i tôn là "Vån th sÜ biu" vì Trit l cûa Kh°ng Tº Çã truyn Çåt ÇÜ®c m¶t sÓ nguyên t¡c bÃt bin cÀn thit cho s¿ cäi tåo xã h¶i trong mi th©i Çåi.
ThÆt vÆy, qua nghiên cÙu nh»ng sách mà Kh°ng Tº Çã "san ÇÎnh" nhÜ ñåi Hc, Trung Dung, LuÆn Ng», Månh Tº ngÜ©i ta có th thÃy r¢ng: Trit l Kh°ng-Månh rÃt cÀn cho s¿ tin b¶ cûa xã h¶i và s¿ duy trì tÜÖng giao nhân loåi. Nh»ng nguyên t¡c hành Ƕng mà Kh°ng Tº Ç ra rÃt th¿c tiÍn và có th nói là rÃt khoa hc.
BÓn cuÓn sách trên Çây trình bày nh»ng l lë sâu xa và cùng t¶t cûa ñO LM NGÐI. Kh°ng giáo Çã Ç ra nh»ng phÜÖng pháp Ç CON NGÐI có th ª - ñI - trong TÐ÷NG GIAO THANH BµNH - H¼A HP VI NGÐI KHÁC.
Kh°ng Tº Çã nhÆn thÃy r¢ng muÓn làm cu¶c cách mång xã h¶i thì vic trܧc tiên phäi bit làm cách mång bän thân. Chû trÜÖng này ÇÜ®c ghi m¶t cách rõ ràng trong cuÓn sách cæn bän cûa b¶ TÙ ThÜ, Çó là sách ñåi Hc.
Có th chia sách ñåi Hc ra hai phÀn:
1. PhÀn trình bày møc Çích và cÜÖng lïnh cûa ñåo Làm NgÜ©i.
ñåi hc chi Çåo
a/ tåi minh MINH ñC
b/ tåi THÂN DÂN
c/ tåi chÌ Ü CH´ THIN
2. PhÀn trình bày phÜÖng pháp Ç con ngÜ©i trª nên hoàn thin có Çû khä næng chu toàn Çåo sÓng trong vÛ trø và th gi§i, Çåt ÇÜ®c ba møc Çích MINH ñC, THÂN DÂN, CH´ THIN.
PhÀn này Çã våch ra l¶ trình mà con ngÜ©i phäi theo Ç trª thành "chính nhân quân tº" tÙc là con ngÜ©i nhân bän Çích th¿c. L¶ trình Çó là: Tu Thân, T Gia, TrÎ QuÓc, Bình Thiên Hå.
Kh°ng Tº Çã phân tích nhÜ sau: muÓn làm cho Th gi§i hòa bình, yên °n... thì phäi làm sao cho các quÓc gia ÇÜ®c yên trÎ, không có gi¥c giã, loån låc; muÓn cho quÓc gia ÇÜ®c yên trÎ thì phäi làm sao cho gia Çình ÇÜ®c an vui, hòa thuÆn, trÆt t¿; muÓn cho gia Çình ÇÜ®c an vui, hòa thuÆn, trÆt t¿ thì con ngÜ©i phäi lo sºa Ç°i bän thân theo ánh sáng cûa Çiu Thin. (Minh MINH ñC, chÌ Ü CH´ THIN).
S¿ sºa Ç°i bän thân theo ÇÜ©ng THIN là nn täng cûa mi vic tÓt ÇËp ª trên Ç©i: trong gia Çình, ngoài xã h¶i, tåi quÓc gia và ra quÓc t. Quá trình diÍn tin nhÜ sau:
Bܧc I: Thân Tu " (nhiên hÆu) Gia T
Bܧc II: Gia T " (nhiên hÆu) QuÓc TrÎ
Bܧc III: QuÓc TrÎ " (nhiên hÆu) Thiên hå bình
Quan nim này Çã m¥c nhiên thØa nhÆn gia Çình là m¶t t bào cÖ bän cûa xã h¶i và quÓc gia. ñiu cÀn nhÃn månh trong phÜÖng pháp cäi tåo xã h¶i là s¿ bình Ç£ng trong nhim vø TU THÂN. Kh°ng Tº Çã kh£ng ÇÎnh:
"T¿ thiên tº dï chí Ü thÙ dân, nhÃt thÎ, giai dï
TU THÂN VI BN." (T¿ Vua (con tr©i) cho Çn hång dân thÜ©ng, tÃt cä, Çu phäi lÃy sºa Ç°i bän thân làm gÓc).
Kh£ng ÇÎnh này ÇÜ®c cûng cÓ thêm b¢ng nhiu h luÆn rÃt ch¥t chë Çó là Tam CÜÖng, NgÛ ThÜ©ng.
Tam cÜÖng: là ba gi§i hån, ba phåm trù (categories) mà con ngÜ©i phäi tôn trng, phäi gìn gi» Ç bäo Çäm ÇÎa vÎ làm ngÜ©i. Tam cÜÖng gÒm:
1. Quân - ThÀn: Vua - Tôi (hay ngÜ©i lãnh Çåo quÓc gia v§i các tÀng l§p nhân dân)
2. Phø - Tº: Cha - Con (b°n phÆn h tÜÖng trong gia Çình)
3. Phu - Phø: ChÒng - V® (tÜÖng giao trong håt nhân cûa xã h¶i)
ñi vào th¿c hành, tam cÜÖng trª thành ba "Çåo" nghïa là ba con ÇÜ©ng phäi theo, phäi Çi cho Çúng. Cø th, Kh°ng giáo dåy r¢ng: "quân sº thÀn dï lÍ, thÀn s¿ quân dï trung: Vua lÃy lÍ Ç¶ mà sai khin thÀn dân, thÀn dân lÃy lòng trung thành mà giúp vua" (Sách LuÆn Ng» - Thiên Bát dÆt III - trang 42. Trí ÇÙc XB. 2026). ThÆn trng hÖn, Kh°ng Tº nói thêm: "S¿ quân tÆn lÍ, nhÖn dï vi sim giã: gi» lÍ m¶t cách quá Çáng trܧc m¥t vua, ngÜ©i ta së bäo là mình nÎnh hót" (trang 43. sÇÇ). Do Çó, luôn luôn phäi gi» m¿c trung dung, không ÇÜ®c bÃt cÆp (không Çû), không ÇÜ®c thái quá. Qua nh»ng Çiu vØa dÅn, ta thÃy rõ r¢ng Kh°ng giáo không chû trÜÖng tôn quân m¶t cách mù quáng và låc hÆu nhÜ nhiu ngÜ©i Çã nêu ra trܧc Çây. Vì ÇÓi v§i Kh°ng giáo, vua chÌ là ngÜ©i có ÇÙc Ƕ và tài næng th¿c hin sÙ mnh tr©i giao (thiên mnh) Ç lo cho nhân dân trong m¶t nܧc. Vua phäi làm theo "thiên ." NhÜng Kh°ng giáo Çã nhÃn månh: "Ý tr©i ª nÖi lòng ngÜ©i" (Thiên tåi nhân tâm). Vua làm theo lòng dân tÙc là h®p v§i tr©i. NhÜ vÆy dân vÅn là chû vì dân ÇÜa ra kin Ç vua th¿c hin. Månh Tº, m¶t nhà l thuyt sáng giá cûa Kh°ng giáo Çã Çi xa và cø th hÖn, khi xác quyt r¢ng: "Dân là qu nhÃt, ÇÃt nܧc ÇÙng thÙ hai, vua là nhË." ñây là nghïa ÇÀy Çû cûa quan nim "nܧc lÃy dân làm gÓc."
Cái Çåo thÙ hai: là Cha-con: phåm trù này ÇÜ®c th hin trong tÜÖng quan "Cha lành-Con hiu." Trong Kh°ng giáo HIU là ÇÙc tính quan trng nhÃt vì nó là phÀn tác døng cûa Çåo Nhân. Khªi Çim cûa tình cäm yêu thÜÖng nhân loåi phäi b¡t nguÒn tØ gia Çình, tØ ch th© phøng cha mË v§i tÃt cä tÃm lòng chÙ không phäi chÌ b¢ng hình thÙc b ngoài. "LÆp ái t¿ thân thûy, giáo dân møc dã..." "Xây d¿ng lòng yêu thÜÖng tØ cha mË là khªi Çim, Çó là gÜÖng dåy dân bit qu mn nhau vÆy..."
Kh°ng giáo Çã nói rõ: Hiu không phäi là nghe l©i cha mË m¶t cách thø Ƕng, mù quáng mà phäi thành tâm, lÍ Ç¶ tìm phÜÖng cách can gián ÇØng Ç cha mË phåm sai lÀm: "S¿ phø mÅu cÖ gián, kin nhi bÃt tòng, h¿u kính bÃt vi, lao nhi bÃt oán: Th© cha mË phäi can ngæn lÀm li, nu thÃy cha mË không nghe theo l©i khuyên, thì vÅn m¶t lòng cung kính, có chÎu lao nhc cÛng không than trách."
ñåo thÙ ba là V®-ChÒng - Çåo này còn gi là Çåo Tit-Nghïa. Tit Nghïa ª Çây tÙc là lòng trung tín gi»a hai ngÜ©i nam n» Çã chÃp nhÆn hôn phÓi. ñây là nn täng cûa gia Çình và cûa xã h¶i. Thiu Çåo V®-chÒng thì gia Çình së lung lay, dÍ Ç° v«. T bào xã h¶i bÎ bæng hoåi thì xã h¶i së khó mà tÒn tåi lành månh và v»ng vàng.
MuÓn gi» v»ng Tam CÜÖng thì tÃt cä mi ngÜ©i phäi lo tu thân, phäi làm Çúng chÙc næng và nhim vø cûa mình: Vua phäi ra vua, Dân phäi ra dân, Cha ra cha, Con ra con, ChÒng ra chÒng, V® ra v® (Quân quân, ThÀn thÀn, Phø phø, Tº tº, Phu phu) nghïa là nu sai chåy chÙc næng và vÎ trí tÙc là "rÓi loån trÆt t¿" xã h¶i, quÓc gia...
Sách Månh Tº, ChÜÖng TÆn Tâm /ThÜ®ng, ghi r¢ng: "Thiên hå chi b°n tåi quÓc, quÓc chi b°n tåi gia, gia chi b°n tåi thân": gÓc cûa th gi§i là quÓc gia, gÓc cûa quÓc gia là gia Çình, gÓc cûa gia Çình là bän thân." NhÜ vÆy, trit l Kh°ng giáo Çã khªi Çi tØ nhân bän m¶t cách th¿c tiÍn. Kh°ng giáo không n¥ng v siêu hình và th© cúng mà phát trin trí tu và tâm l. Kh°ng giáo tin vào cái Minh ñÙc, Chí Thin và Çã Ç ra cách thÙc Ç Çåt Çn m¶t cách cø th.
ThÆt vÆy, con ngÜ©i muÓn tu thân thì vic trܧc tiên phäi làm Çó là: CHÁNH K² TÂM (làm cho lòng mình trª nên ngay chính). NhÜng muÓn Chánh tâm, chÌnh ÇÓn lòng mình thì phäi làm sao? Kh°ng Tº bäo: phäi THNH Ý nghïa là phäi suy nghï m¶t cách trung th¿c; muÓn thành thì phäi làm th nào? - phäi TR´ TRI tÙc là phäi dùng khä næng cûa trí tu Ç hiu bit; muÓn trí tri thì phäi làm sao? Sách ñåi Hc cûa Kh°ng Tº ghi: "Trí Tri tåi cách vÆt." NhÜ vÆy muÓn hiu bit r¢ng trí tu cÀn phäi Çn s¿ vÆt Ç quan sát, tìm tòi. ñây là m¶t quá trình cûa "Tri thÙc khoa hc" vì Çã có m¶t phÜÖng pháp luÆn v»ng vàng. Nh© "cách vÆt" mà Çåt Çn "trí tri" (thÜ©ng gi t¡t là "Cách Trí" - m¶t môn hc thu¶c v "Khoa hc thÜ©ng thÙc vào các thÆp niên 2026-40 ª Vit Nam - RÒi nh© có "Trí Tri" tin lên "Thành " và có "thành " thì "Tâm" m§i chính ÇÜ®c. ñiu kin cÓt yu Ç sºa Ç°i ÇÜ®c bän thân là Chánh Tâm, là TÃm lòng ngay th£ng. Có tÃm lòng ngay th£ng, trung th¿c m§i th¿c hin ÇÜ®c næm tiêu chuÄn Çåo ÇÙc h¢ng cºu cÀn thit cho s¿ tÒn tåi và tin b¶ cûa xã h¶i loài ngÜ©i Çó là Nhân, Nghïa, LÍ, Trí, Tín. Gi næm ÇÙc tính này là NG¬ THÐNG vì chúng là "næm Çiu h¢ng có" (luôn luôn có và không thay Ç°i v cæn bän) trong mi xã h¶i, trên trái ÇÃt. Thiên Chúa giáo và PhÆt giáo cÛng có nh»ng tiêu chuÄn tÜÖng ÇÜÖng v§i ngÛ thÜ©ng cûa Kh°ng giáo Çó là MÜ©i ñiu Ræn và NgÛ Gi§i. Tuy hình thÙc có phÀn khác nhau, nhÜng dung rÃt giÓng nhau: Ch£ng hån:
1. Nhân: là lòng thÜÖng ngÜ©i, trong 10 Çiu ræn có Çiu dåy "phäi thÜÖng yêu ngÜ©i khác nhÜ mình ta vÆy," trong NgÛ gi§i có Çiu "CÃm git håi sanh linh" vì nu sát håi tÙc là "bÃt nhân" không có lòng tØ bi.
2. Nghïa: là tÜÖng quan h®p l h®p tình gi»a ngÜ©i và ngÜ©i, gi»a ngÜ©i và vÆt...
Trong NgÛ gi§i có "CÃm Tà Dâm" vì tà dâm là "bÃt nghïa," trong 10 Çiu ræn có dåy: "Không ÇÜ®c sinh lòng ham muÓn v® cûa ngÜ©i khác..."
3. LÍ: gi» trÆt t¿, tôn trng thÙ bÆc cao thÃp, n¥ng nhË... Trong 10 Çiu ræn có Çiu dåy: "S¿ cung kính, hòa thuÆn," trong NgÛ gi§i có møc "CÃm uÓng rÜ®u" vì uÓng rÜ®u vào con ngÜ©i së không Çû sáng suÓt và bình tïnh Ç gìn gi» trÆt t¿ gia Çình và xã h¶i. Vì ngÜ©i say nhìn thÃy mi s¿ vÆt Çu Çäo l¶n...
4. Trí: s¿ sáng suÓt Ç nhÆn ÇÎnh phäi trái, Çúng sai... NgÜ©i có trí thì không hành Ƕng sai quÃy nhÜ Çi lÃy cûa cäi, tin båc cûa ngÜ©i khác làm cûa mình. Møc này trong 10 Çiu ræn và trong NgÛ gi§i Çu nói th£ng vào vÃn Ç Çó là cÃm tr¶m c¡p. Vì tr¶m c¡p là bÃt Trí là không bit lë phäi, Çiu sai!
5. Tín: nghïa gÓc là ngÜ©i bit gi» l©i nói cûa mình. (Ch» Trung Hoa vit theo lÓi h¶i gÒm ch» Nhân + Ngôn). T´N là lòng tin. ñây là m¶t ÇÙc tính quan trng nhÃt trong tÜÖng giai nhân loåi. M¶t ngÜ©i Çúng Ç¡n là ngÜ©i luôn luôn TIN vào mình, vào ngÜ©i và gi» lòng tin cûa ngÜ©i khác ÇÓi v§i mình. MuÓn gi» lòng tin thì cách duy nhÃt là không ÇÜ®c "Nói DÓi," "không ÇÜ®c làm chÙng gian!"
Nói dÓi là nguyên nhân làm mÃt lòng tin cûa ngÜ©i khác. Khi Çã mÃt lòng tin rÒi thì mi vic së trª nên khó khæn. Lãnh v¿c nào cûa Ç©i sÓng cÛng cÀn s¿ thành tín cä. Chính s¿ thành tín Çã làm cho các nܧc tÜ bän mi ngày m¶t l§n månh v m¥t giao thÜÖng quÓc t.
Nhiu ngÜ©i Çã nh© tuân theo NgÛ ThÜ©ng mà trª nên cÜ©ng thÎnh v kinh t và xã h¶i. Có th lÃy nܧc NhÆt làm thí dø. Các nhà nghiên cÙu Çã nhÆn thÃy, ngÜ©i NhÆt Çã Ùng døng Nhân, Nghïa, Trí, Tín trong xã h¶i kÏ ngh hóa nên h Çã Çåt ÇÜ®c nhiu tin b¶: Chû và th® ÇÓi xº theo nhân nghïa nên không có s¿ lc lØa, phän tr¡c, trí và tín ràng bu¶c tÜ cách cûa các công nhân v§i s¿ an toàn cûa công ty không có s¿ tr¶m c¡p cûa cäi chung. Trong thÜÖng mãi, Tín và Nghïa là hai ÇÙc tính hàng ÇÀu... NgÜ©i Trung Hoa buôn bán kh¡p th gi§i và trª nên phát Çåt vì h Çã gi» ÇÜ®c Tín-Nghïa. Trái låi, nh»ng thành phÀn bÃt tín, bÃt, nghïa, phi nhân Çu tØ tØ rÖi vào hÓ th£m...
Do Çó, có th kt luÆn r¢ng tÜ tܪng Kh°ng giáo Çã góp phÀn không nhÕ vào s¿ phát trin các tÜÖng quan xã h¶i. Các nguyên t¡c Çåo l thÜ©ng gi chung là Tam CÜÖng, NgÛ ThÜ©ng mà Kh°ng giáo Çã ÇÜa ra là nh»ng phåm trù ph° quát (universal) chÙ không riêng gì Á ñông. Kh°ng Tº và các môn Ç cûa ông Çã có công h thÓng hóa Ç nhân loåi sº døng. Không nên nhìn vào s¿ thành båi cûa con ngÜ©i lÆp ngôn Ç Çánh giá thuyt l. ñó là thái Ƕ "y pháp bÃt y nhÖn" cæn cÙ vào l©i giäng chÙ ÇØng cæn cÙ vào ngÜ©i giäng." Kh°ng Tº là ngÜ©i Trung Hoa, nhÜng Kh°ng giáo là Çåo cûa nhân loåi.