NGUYN XUÂN NAM
TØ Bæn Khoæn M¶t...
M¶t vài cÖ quan truyn thông nhÜ Çài radio, báo chí, ... vØa m§i ngày nào tÜng bØng khai trÜÖng, nhÜng sau Çó không lâu låi âm thÀm "dËp tim". M¶t sÓ cÖ sª thÜÖng måi hôm qua còn quäng cáo Àm ï trên Çài, gi© Çã rút lui không kèn không trÓng vào ch lãng quên. M¶t vài thÜÖng gia nào Çó m§i ngày nào ÇÜ®c truyn hình MÏ, báo chí MÏ phÕng vÃn hay chåy bài trên trang nhÃt v s¿ thành Çåt trong kinh doanh, nhÜng gi© Çây låi b¥t tæm vô tín, không thÃy bóng dáng, dù chÌ Än hin m© äo trên thÜÖng trÜ©ng.
Chuyn "lên voi và xuÓng chó" trong vic làm æn, trong s¿ kinh doanh là chuyn "thÜ©ng ngày ª huyn", là chuyn "bÓn mùa mÜa n¡ng" kia mà, có gì là lå, có gì là Çáng bàn!... Chúng tôi Çã tØng Çc Çâu Çó m¶t thÓng kê vui là có Çn ít nhÃt 50% cÖ sª thÜÖng måi âm thÀm dËp tim sau m¶t næm ÇÀu mª cºa, và sÓ còn låi cÛng có Çn 50% tip tøc g« bäng hiu xuÓng sau næm thÙ hai... Th ÇÃy, chuyn làm æn quä là khó khæn, quä là kh¡c nghit Çn vÆy; cho nên, Çâu chÌ có ngÜ©i Vit, mà cä ngÜ©i Trung Hoa, ngÜ©i MÏ cÛng th. H cÛng "dËp tim" Çu Çu nhÜ ai!
TØ nh»ng suy nghï trên, nhiu lÀn chúng tôi Çã t¿ hÕi: "Liu ngÜ©i Vit có giàu có thÆt s¿ không hay chÌ là phÒn vinh giä tåo, hay chÌ là cái vÕ hào nhoáng tåm b® bên ngoài nhÜng bên trong chÌ là rng ru¶t?... ñâu m§i là hình änh Çích th¿c cûa c¶ng ÇÒng Vit trong lãnh v¿c tài chánh?..."
ñn Bæn Khoæn Hai...
Toà soån có ÇÎnh, nhân dÎp 20 næm Çánh dÃu ngày ly hÜÖng, th¿c hin m¶t chû Ç v s¿ thành công tài chánh cûa c¶ng ÇÒng Vit tåi xÙ lå quê ngÜ©i. Trong lúc chúng tôi Çang phäi tip xúc v§i nhiu ngÜ©i, Çc nhiu tài liu Ç vit v Ç tài này, thì m¶t bài báo trên t© San Jose Mercury News Çã khin chúng tôi suy nghï. ñó là bài: "American Success Story May Be A Lie" cûa Jack Fischer trong sÓ báo ra ngày 20 tháng 6 vØa qua. Bài này k låi câu chuyn m¶t ngÜ©i thanh niên có tên là Lawrence Wong bÎ b¡t và ÇÜ®c tåi ngoåi vì Çã Çóng Çn 400,000 tin "bail". Wong có tên Vit là QuÓc Huÿnh, là m¶t nhà kinh doanh trÈ (38 tu°i), thành công trên thÜÖng trÜ©ng computer v§i thÜÖng vø lên Çn 3.5 triu Çô-la/næm... Tên doanh thÜÖng Prestige Computer cûa anh vÓn dï là biu tÜ®ng cûa s¿ thành Çåt qua nét cÀn cù và nhåy cäm doanh thÜÖng, thu hút nhiu khách hàng tên tu°i nhÜ FMC Corp., San Jose State University, hay Paramounts Great America,... th nhÜng uy tín Çó Çang bÎ "bÓc khói". Anh ta và nh»ng ngÜ©i trong nhóm Çang bÎ Çe da tù Çày... vì bÎ tÓ cáo là buôn bán các cÖ phÆn Çin tº bÎ Çánh c¡p. Tuy vÃn Ç này còn Çang trong vòng tranh chÃp v m¥t pháp l, nhÜng k giä Jack Fischer vÅn chåy hàng t¿a rÃt Ü là giÆt gân, rÃt Ü là câu khách ngay trang nhÃt: "Câu Chuyn V S¿ Thành Công Tåi Hoa Kÿ Có Th Là M¶t L©i DÓi Trá" tip theo sau Çó v§i tiu t¿a "Câu Chuyn Thành Công Này Có Th CÀn ñÜ®c Vit Låi". TØ chuyn cûa Lawrence Wong, m¶t sÓ ngÜ©i Ç¥t vÃn Ç: Phäi chæng c¶ng ÇÒng Vit không có ngÜ©i giàu có và câu chuyn v s¿ thành công tåi Hoa Kÿ chÌ là m¶t l©i dÓi trá, là m¶t Çiu không thÆt? Phäi chæng s¿ giàu có cûa ngÜ©i Vit Çu b¡t nguÒn tØ vic làm æn phi pháp hay bÃt chánh? Và nhÜ th, phäi chæng "ngÜ©i mình" không giàu và s¿ giàu có chÌ là m¶t l©i dÓi trá?...
Chúng tôi Çã mang trong lòng hai tâm trång bæn khoæn nhÜ th Ç Çi tìm m¶t l©i giäi Çáp, hay dù ít cÛng là m¶t s¿ tìm tòi ch hé mª cho câu trä l©i...
M¶t Huyn Thoåi Có ThÆt!
Ch ÇÀu tiên trên ÇÜ©ng tìm hiu cûa chúng tôi là nh»ng chÒng sách báo cÛ trong thÜ vin. M¶t trong nh»ng bài tôi rÃt thích là bài "Trouble For Americas Model Minority" cûa David Whitman trên tåp chí US News and World Report trong sÓ ra ngày 23 tháng 2 næm 2026. Bài báo này có Çoån: "After only four years in the US, the first wave of Indochinese refugees earned 18 percent more than the average American." Xin tåm dÎch là "ChÌ sau bÓn næm sÓng ª Hoa Kÿ, làn sóng tÎ nån ñông DÜÖng ÇÀu tiên Çã kim ÇÜ®c 18% nhiu hÖn ngÜ©i MÏ trung bình." Chúng tôi xem Çây chính là bän hùng ca trên ÇÃt m§i, m¶t huyn thoåi cûa ngÜ©i Vit di cÜ và tØ Çó, m¶t tên gi ÇÜ®c dành riêng Ç ám chÌ c¶ng ÇÒng Vit nhÜ là "Americas model minority" (s¡c dân thiu sÓ kiu mÅu tåi Hoa Kÿ). CÛng theo David Whitman, nguyên nhân dÅn Çn s¿ thành công nhÜ huyn thoåi Ãy xuÃt phát ÇÀu tiên tØ yu tÓ con ngÜ©i: trên 100 ngàn ngÜ©i tÎ nån Vit Nam ÇÀu tiên tåi Hoa Kÿ là nh»ng ÇÙa con Üu tú cûa min Nam Vit Nam (elite group). David Whitman Çã vit: "... These refugees made a relatively easy transition to life in the US and created a near mythic image of the Indochinese as brilliant students, flourishing entrepreneurs and altogether successful symbols of the American dream." ñoån trích trên xin ÇÜ®c tåm dÎch nhÜ sau: "... Nh»ng ngÜ©i tÎ nån này Çã tåo nên m¶t s¿ chuyn tip tÜÖng ÇÓi dÍ dàng vào Ç©i sÓng m§i tåi Hoa Kÿ và tåo ÇÜ®c m¶t hình änh gÀn nhÜ huyn thoåi v ngÜ©i ñông DÜÖng nhÜ là nh»ng sinh viên Üu tú, nh»ng nhà kinh doanh thành Çåt và nhìn chung là nh»ng biu tÜ®ng thành công cûa giÃc mÖ Hoa Kÿ."
NhÜ th, chÌ sau 4 næm ÇÀu ng¡n ngûi ly hÜÖng, l§p ngÜ©i di cÜ ÇÀu tiên Çã dt nên ÇÜ®c m¶t huyn thoåi Çáng khâm phøc, Çã trª thành m¶t c¶ng ÇÒng mÅu m¿c trong các s¡c dân tÎ nån, di cÜ.
Tên gi mÏ tØ "s¡c dân thiu sÓ kiu mÅu" ÇÜ®c nói Çn tØ Çó, cho dù gÀn Çây có ngÜ©i muÓn Ç¥t låi vÃn Ç này, Çòi vit låi câu chuyn thành công.
ñi Tìm Nh»ng Nhà Triu Phú Ngoài ñ©i!
Có thÆt hay không nh»ng ngÜ©i Vit là triu phú? NgÜ©i mình có giàu thÆt s¿ không? Chúng tôi Çã Çi m¶t vòng dc theo b© Thái Bình DÜÖng, tØ Los Angeles lên San Jose, qua Oakland, lên San Francisco, rÒi Çn Seattle, xuÓng min Trung Texas, qua Florida bên b© ñåi Tây DÜÖng, Ç tìm kim câu trä l©i thoä Çáng cho các vÃn Ç trên.
Qua l©i ÇÒn Çãi cûa ngÜ©i Ç©i cÛng nhÜ qua s¿ ghi nhÆn riêng, sÓ ngÜ©i Vit là triu phú tuy chÜa nhiu l¡m, nhÜng cÛng không phäi là ít Çn Ƕ khó tìm. Nhà væn Phåm QuÓc Bäo, tác giä cûa hàng chøc quyn biên khäo và tiu thuyt, Çã nêu tên m¶t sÓ các "tay" triu phú gÓc Vit tåi Los Angeles và chúng tôi së có bài vit (hay phÕng vÃn) trong các sÓ báo t§i. Trong danh sách Çó, ngÜ©i Ç©i vÅn xp loåi hàng ÇÀu là bác sï Phåm ñæng Long CÖ và nhà kinh doanh TrÀn DÛ. Lên Çn San Jose, gÜÖng m¥t n°i bÆt hàng ÇÀu trên thÜÖng trÜ©ng vÅn chÜa rõ ràng l¡m, nhÜng m¶t l§p trÈ khá giàu Çang b¡t ÇÀu vÜÖn lên khá nhanh, Çó là nh»ng Thomas VÜÖng, Hùng, ... cûa h thÓng næm tim æn tåi nhiu thành phÓ nhÜ Fumiyoshi, Gourmet Buffet, ...; lên Çn Seattle, anh Phåm Kim- chû nhim tuÀn báo NgÜ©i Vit Tây B¡c- Çã gi§i thiu m¶t danh sách ÇÜ®c gi là "mÜ©i ngÜ©i Vit giàu nhÃt Seattle", mà có lë ÇÙng ÇÀu phäi k Çn là TrÀn ñÙc cûa Viet Wah và Quách Hip cûa Bank America... ñn Oakland, ai cÛng bit ting triu phú David DÜÖng. Qua Texas, nghe ngÜ©i Ç©i tán tøng nhau v s¿ giàu có cûa anh Phan, anh Ân, ... Sang Orlando - Florida, tuy chÜa nghe m¶t tên tu°i nào có tÀm vóc triu phú, th nhÜng cÛng có nh»ng thÜÖng gia làm æn "lên tay" và có "c¿u" triu phú NguyÍn TÃn ñ©i. Toà soån Çã "høt" chuyn phÕng vÃn ông NguyÍn TÃn ñ©i vì ông Çang bÎ bnh n¥ng trong tu°i x chiu. Tuy danh sách trên chÜa th nào nêu lên Çû nh»ng triu phú ngÜ©i Vit ª Hoa Kÿ, th nhÜng phÀn nào cÛng Çã kh£ng ÇÎnh r¢ng s¿ giàu có cûa ngÜ©i Vit ª Hoa Kÿ không phäi là ngoa, và ¡t r¢ng không cÀn phäi vit låi câu chuyn thành công Ãy. Câu chuyn thành công trên ÇÃt MÏ là m¶t s¿ thÆt, chÙ không phäi là m¶t l©i nói dÓi.
Anh NguyÍn Kim Long, m¶t nhà hoåt Ƕng c¶ng ÇÒng rÃt n°i ting tåi Seattle và cÛng là m¶t ngÜ©i khá thành công tåi Hoa Kÿ, Çã nói v§i ngÜ©i vit r¢ng: "´t ai nói thÆt lòng h thành công nhÜ th nào tåi Hoa Kÿ, dù cho sÓ ngÜ©i thành công không phäi là ít. M¶t sÓ ngÜ©i rÃt thành công nhÜng chn cách sÓng low key, sÓng âm thÀm, nên ít ai bit Çn."
DÅu Òn ào hay kín ting, dÅu ÇÜ®c bit Çn hay vÅn trong vòng "bí mÆt", Çiu Çó không quan trng, bªi Çiu quan trng là câu chuyn v s¿ thành công tåi Hoa Kÿ không phäi là l©i nói dÓi.
Trong sÓ này, chúng tôi xin gi§i thiu các triu phú David DÜÖng, TrÀn ñÙc và m¶t vài thanh niên trÈ Çang phÃt nhanh nhÜ c¥p Hùng-Thomas.
Mua Nhà, M¶t "Thܧc ño" Khác V Khä Næng Kinh T Cûa NgÜ©i Vit.
CuÓi næm 2026, trang Real Estate cûa báo San Jose Mercury News cho bit r¢ng nh»ng ngÜ©i có h NguyÍn dÅn ÇÀu danh sách mua nhà tåi håt Santa Clara. Phía sau h NguyÍn, còn có h Phåm, TrÀn, Lê, VÛ, ... Nu Çem c¶ng låi, c¶ng ÇÒng Vit bÕ xa các c¶ng ÇÒng khác (k cä ngÜ©i MÏ tr¡ng) trong vic mua nhà tåi Santa Clara County.
Vào ngày 24 tháng 6 næm 2026, trang Real Estate cûa báo San Jose Mercury News låi chåy bài "Keeping Up With The Nguyens" (Theo Chân Giòng H NguyÍn), trong Çó cho bit m¶t lÀn n»a, h NguyÍn låi dÅn ÇÀu tåi Santa Clara County và ÇÙng hång 19 trong toàn tiu bang. Tuy chÜa có sÓ liu trên phåm vi quÓc gia, nhÜng qua Çó, chúng ta phÀn nào cÛng thÃy ÇÜ®c r¢ng sÓ ngÜ©i Vit Nam mua nhà là khá Çáng k.
Nu mua nhà là m¶t dÃu chÌ (indicator) cûa tình trång, khä næng tài chánh tÓt ÇËp thì vic ngÜ©i Vit dÅn ÇÀu tåi Santa Clara County quä là m¶t dÃu chÌ låc quan và chúng tôi tin ch¡c r¢ng câu chuyn thành công này không cÀn phäi ÇÜ®c vit låi. HÖn th n»a, m¶t sÓ thÓng kê cho thÃy giá trÎ cæn nhà mà ngÜ©i Vit mua luôn ª tÓp trên - tÙc là có giá trÎ tØ khá trª lên. T¿ s¿ kin này cÛng cho thÃy r¢ng tình trång "income" và tài chánh cûa c¶ng ÇÒng Vit cÛng không Çn ni nào!
Hai MÜÖi Næm Nhìn Låi...
Tùy "Çôi m¡t kính riêng" (góc Ƕ nhìn) cûa tØng ngÜ©i, có th có nh»ng s¿ Çánh giá khác nhau v c¶ng ÇÒng Vit.
M¶t sÓ ngÜ©i bÎ Ãn tÜ®ng không mÃy ÇËp Çë khi cho r¢ng quá Çông Çäo ngÜ©i Vit sÓng nh© vào tr® cÃp xã h¶i, tr® cÃp th¿c phÄm và tr® cÃp y t; r¢ng sau Ç®t di cÜ ÇÀu tiên cûa "elite group", nh»ng Ç®t di cÜ sau không tip tøc gi» n°i huyn thoåi "Americas model minority" n»a. David Whitman Çã vit thêm: "The story, however, is far different for the second wave, the 640,000 who arrived in the US following Vietnams invasion of Cambodia in 2026." Xin tåm dÎch là: "Tuy nhiên, câu chuyn Ãy Çã khác Çi nhiu ÇÓi v§i làn sóng di cÜ thÙ hai cûa 640 ngàn ngÜ©i Çn Hoa Kÿ sau khi Vit Nam xâm læng Cam-BÓt vào næm 2026." ñn bây gi©, qua bit bao nhiêu làn sóng di cÜ, cái ÇÜ®c gi là "Americas model minority" có còn không, hay cÀn ÇÜ®c vit låi?
Chúng tôi nh§ trong chuyn ving thæm Florida gÀn Çây, anh Cris cûa Çài truyn hình Manila TV tåi San Francisco, có hÕi: "Vì sao nhiu ngÜ©i Vit Nam là dân Çánh cá?" Chúng tôi trä l©i: "Theo chúng tôi, rÃt ít ngÜ©i Vit Nam tåi Hoa Kÿ làm ngh Çánh cá. Dù có, Çó cÛng không phäi là ngh hèn hå. Chúng tôi nghï các bån Phi cûa bån Çã hiu lÀm ch» boat people thành fishmen!..." Anh ta nghe xong và im l¥ng. Câu hÕi Çó, v§i chúng tôi, khó th quên ÇÜ®c vì nó g¡n lin v§i "hình änh" cûa ngÜ©i Vit trong ÇÀu cûa s¡c dân khác... Nghe câu nói Çó, quä thÆt là: "Ta v buÒn suÓt bu°i chiu nay!"
Sª dï chúng tôi muÓn nh¡c låi câu chuyn anh bån k giä truyn hình ngÜ©i Phi LuÆt Tân, Cris, là cÓt Ç nói r¢ng nh»ng t¿a Ç kiu nhÜ "American Success Story May Be A Lie" ho¥c "This success story may need rewrite" cûa Jack Fischer rÃt dÍ gây ng¶ nhÆn v c¶ng ÇÒng ngÜ©i Vit bªi các c¶ng ÇÒng khác, vì có th h së nghï r¢ng ngÜ©i Vit mình có giàu có Çi chæng n»a thì cÛng là do gian lÆn, phåm pháp mà thôi!
Có th nói r¢ng hình änh ÇËp cûa "Americas model minority" Çang bÎ "tÃn công" qua th¿c t Çn hôm nay.
Tuy m¶t sÓ kin suy nghï nhÜ vÆy, th nhÜng qua s¿ ghi nhÆn riêng cûa toà soån, có hai vÃn Ç ÇÜ®c rút ra.
ThÙ nhÃt, th månh cûa c¶ng ÇÒng ngÜ©i Vit là m¶t Ƕi ngÛ trí thÙc, chuyên viên Çông Çäo Çn Ƕ bÃt ng© và chính Ƕi ngÛ này m§i vØa hình thành tÀng l§p trí thÙc cho c¶ng ÇÒng, vØa có thu nhÆp cao và vØa chim t l rÃt ph° bin. Sª dï tôi gi là "bÃt ng©" vì trong lúc nói chuyn v§i nha sï Bùi Duy Thin, cô C. Fong cûa báo San Jose Mercury News cÛng bÃt ng© Çn Ƕ kêu "no way" khi bit tåi San Jose có hÖn 110 bác sï, nha sï. M¶t ngÜ©i hiu bit c¶ng ÇÒng Vit nhÜ cô C. Fong mà còn không th nào tin n°i, huÓng hÒ ... Theo tôi, không chÌ ª San Jose mà cä ª mi nÖi khác, l¿c lÜ®ng trí thÙc Çông Çäo này là m¶t trong nh»ng gÜÖng m¥t tiêu biu cho c¶ng ÇÒng Vit tØ khía cånh tài chánh cho Çn Çóng góp xã h¶i... Hình änh này Çang trên Çà ÇÜ®c nâng lên ÇÆm nét hÖn khi giáo sÜ Robert Phong HÒ cûa trÜ©ng ñåi Hc UCSF cho bit r¢ng trong m¶t sÓ trÜ©ng y và nha hin nay nhÜ UCSF, con sÓ sinh viên Vit ÇÜ®c tuyn vào hàng næm b¢ng 1/3 hay 1/4 trong t°ng sÓ sinh viên ÇÜ®c tuyn chn. NhÜ th, theo d¿ Çoán cûa giáo sÜ NguyÍn Thành Nguyên (UCSF) và giáo sÜ Robert Phong HÒ (UCSF), trong vòng 10 næm t§i, con sÓ bác sï và nha sï gÓc Vit së chim m¶t t l Çáng k trong xã h¶i. Theo chúng tôi, là m¶t trong nh»ng ch ÇÙng xã h¶i và tài chánh trong tÜÖng lai cûa c¶ng ÇÒng Vit tåi Hoa Kÿ và "Americas model minority" cÛng bÎ vÃn Ç này chi phÓi.
ThÙ hai, dÀu r¢ng hai mÜÖi næm qua, vÅn còn Çông Çäo ngÜ©i Vit sÓng nh© vào tr® cÃp, th nhÜng giáo sÜ Nathan Caplan cûa trÜ©ng ñåi Hc Michigan, m¶t chuyên gia nghiên cÙu làn sóng tÎ nån thÙ hai cûa ngÜ©i Vit, Çã nhÆn xét thÆt Çúng khi ông vit: "The refugees make exemplary use of the welfare system... And they rely on welfare less as time goes by." Xin ÇÜ®c dÎch nhÜ sau: "NgÜ©i tÎ nån (VN) Çã sº døng m¶t cách mÅu m¿c h thÓng tr® cÃp xã h¶i... H càng ngày càng ít l thu¶c vào tr® cÃp hÖn v§i th©i gian trôi qua." Bit bao nhiêu bác sï, nha sï, kÏ sÜ, luÆt sÜ gÓc Vit, ... cûa hôm nay và ngày mai Çã tØng nhÆn tr® cÃp xã h¶i cûa chính phû Hoa Kÿ. V§i ngÜ©i Vit tÎ nån hay di cÜ, tr® cÃp xã h¶i (tin, phiu th¿c phÄm hay y t) chÌ là phÜÖng tin, chÙ không h là møc Çích.
Hai mÜÖi næm sau nhìn låi, chúng tôi không thÃy bi quan cho c¶ng ÇÒng Vit bªi chúng ta Çã làm ÇÜ®c nhiu Çiu Çáng trân trng, và chúng ta Çã xây d¿ng ÇÜ®c b phóng cho ngày mai. Chúng ta giàu chÜa b¢ng c¶ng ÇÒng NhÆt, c¶ng ÇÒng Tàu, ... Chuyn Çó cÛng không phäi là chuyn l§n, bªi h có m¶t lÎch sº ÇÎnh cÜ tåi Hoa Kÿ lâu dài hÖn chúng ta.
Sau hai mÜÖi næm ÇÎnh cÜ tåi Hoa Kÿ, bây gi© nhìn låi, chúng ta thÃy c¶ng ÇÒng Vit Çang vÜÖn lên phÒn thÎnh hÖn, Çã thÃy xuÃt hin m¶t sÓ thÜÖng gia triu phú... ñó m§i là m¶t m¥t cûa vÃn Ç, m¶t m¥t khác cÛng ÇÀy nghïa là m¶t tÀng l§p chuyên gia và trí thÙc gÓc Vit Çang phát trin nhanh chóng và r¶ng rãi trên kh¡p Hoa Kÿ.
Bây gi© là 20 næm nhìn låi.
Chúng tôi tin r¢ng ÇØng nói Çn 40 næm, mà khi vit bài "30 næm nhìn låi", chúng tôi së có nh»ng cäm giác khác và nhiu s¿ kin khác Ç vit.
NgÜ©i mình có thÆt s¿ giàu? Theo chúng tôi, chúng ta giàu thÆt s¿: s¿ giàu có không chÌ b¢ng con sÓ triu phú mà còn b¢ng cä Ƕi ngÛ Çông Çäo Çã, Çang và së là chuyên gia. Bªi, ai bäo con ngÜ©i và tài næng không phäi là m¶t thÙ cûa cäi?