NGUYN ñC LÂM
...vic chn l¿a h Jones cûa MÏ Ç Çem so sánh v§i h NguyÍn cûa ngÜ©i Vit tåi Santa Clara và trên toàn tiu-bang California coi b¶ không °n, ngoài døng cho thÃy nh»ng ngÜ©i Vit tiêu biu bªi h NguyÍn dÜ©ng nhÜ Çang làm æn khá giä hÖn nh»ng ngÜ©i MÏ tiêu biu bªi h Jones. L do là trong bäng thÓng kê cÛng có cä nh»ng ngÜ©i MÏ mang h Smith, m¶t h rÃt ph° thông cûa MÏ, không thua gì h NguyÍn cûa Vit-nam, và nh»ng ngÜ©i MÏ mang h Smith này tåi Santa Clara Çã mua 30 chøc cæn nhà v§i giá trung bình 275.696 Çô-la m¶t cæn trong tháng 5-95 vØa qua, s¡p hång næm, ÇÒng hång v§i nh»ng ngÜ©i MÍ mang h Garcia. cÃp tiu-bang, thì sÓ ngÜ©i MÏ mang h Smith Çã mua 540 cæn nhà v§i giá trung bình là 186.693 Çô-la mi cæn, s¡p hång nhì sau nh»ng ngÜ©i MÍ mang h Garcia và bÕ xa nh»ng ngÜ©i Vit h NguyÍn.
M¶t vài chÌ dÃu v sÖ khªi.
Trên trang nhÃt trong phÀn "Real Estate" (ñÎa c) cûa t© San Jose Mercury News ra ngày 24-6-95 có m¶t bài báo v§i cái t¿a thÆt hÃp dÅn "Keeping up with the NGUYENS" (tåm dÎch: Theo kÎp bܧc chân nhà h NGUYN), k giä Broderick Perkins có ÇÜa ra hai bäng thÓng kê cûa cÖ quan "Data Quick Information Systems" s¡p hång nh»ng ngÜ©i mua nhà tåi håt Santa Clara và tåi tiu bang California. Tåi Håt Santa Clara, nÖi hin có khoäng 100,000 cÜ dân ngÜ©i Vit sinh sÓng thì sÓ nh»ng ngÜ©i Vit mang h NguyÍn Çã mua t°ng c¶ng 60 cæn nhà v§i mÙc giá trung bình là 228,604 Çô la m¶t cæn và dÅn ÇÀu bäng danh sách nh»ng ngÜ©i mua nhà, tính t§i tháng 5-95. K Çn là các cÜ dân gÓc Á châu khác nhÜ Trung-hoa, ñåi Hàn mang h Lee, TrÀn, Chen, Kim, Chang, Phåm, Lê và Wang. NgÜ©i MÍ mang h Garcia mua 30 cæn v§i giá trung bình là 172,554 Çô-la m¶t cæn. Trong khi Çó dân MÏ chính gÓc v§i h Jones chÌ mua có 15 cæn giá trung bình là 299,344 Çô-la m¶t cæn và s¡p hång 16, sau cä các cÜ dân gÓc MÍ và Á châu.
S¡p hång theo toàn Tiu bang California thì sÓ ngÜ©i MÍ mua nhà mang h Garcia ÇÙng ÇÀu bäng vói t°ng sÓ 570 cæn, giá trung bình 132,299 Çô-la m¶t cæn. NgÜ©i MÏ mang h Jones xp hång 15 v§i t°ng sÓ 288 cæn, giá trung bình mi cæn là 176,060 Çô-la, và ngÜ©i Vit mang h NguyÍn tøt xuÓng hång 19 v§i t°ng sÓ 238 cæn, v§i giá trung bình mi cæn là 185,779 Çô-la.
Nhìn vào nh»ng d» kin trên, ta thÃy r¢ng ngÜ©i Vit tåi Santa Clara có vÈ "æn nên làm ra" và có Ç©i sÓng kinh-t tÜÖng ÇÓi khá cao so v§i các s¡c dân khác, k cä ngÜ©i MÏ chính gÓc. NhÜng xét trên toàn Tiu bang thì coi b¶ dân mình cÛng không có gì "khªi s¡c" l¡m. D¿a trên trÎ giá trung bình nh»ng cæn nhà ngÜ©i Vit Çã mua, chúng ta có th suy ra r¢ng dân mình có vÈ "rûng rÌnh" hÖn các bån MÍ cûa mình, có lë nh© công æn vic làm Çem låi mÙc l®i tÙc cao hÖn chæng. D¿a vào giá nhà, chúng ta cÛng có th phÕng Çoán ÇÜ®c khu v¿c trú ngø cûa ngÜ©i mua nhà hay ít ra là din tích ho¥c tu°i tác cûa cæn nhà. Coi b¶ ngÜ©i Vit có khä næng mua nhà tØ ba phòng trª lên, không cÛ mÃy, và ª nh»ng khu không t l¡m khi h mua nhà v§i giá trung bình tØ 185,779 cho t§i 228,604 Çô-la m¶t cæn.
Tuy nhiên, khi nghiên cÙu kÏ các chi tit trong hai bäng thÓng kê cûa cÖ quan DataQuick Information Systems, ngÜ©i vit nhÆn thÃy r¢ng vic chn l¿a h Jones cûa MÏ Ç Çem so sánh v§i h NguyÍn cûa ngÜ©i Vit tåi Santa Clara và trên toàn tiu-bang California coi b¶ không °n, ngoài døng cho thÃy nh»ng ngÜ©i Vit tiêu biu bªi h NguyÍn dÜ©ng nhÜ Çang làm æn khá giä hÖn nh»ng ngÜ©i MÏ tiêu biu bªi h Jones. L do là trong bäng thÓng kê cÛng có cä nh»ng ngÜ©i MÏ mang h Smith, m¶t h rÃt ph° thông cûa MÏ, không thua gì h NguyÍn cûa Vit-nam, và nh»ng ngÜ©i MÏ mang h Smith này tåi Santa Clara Çã mua 30 chøc cæn nhà v§i giá trung bình 275.696 Çô-la m¶t cæn trong tháng 5-95 vØa qua, s¡p hång næm, ÇÒng hång v§i nh»ng ngÜ©i MÍ mang h Garcia. cÃp tiu-bang, thì sÓ ngÜ©i MÏ mang h Smith Çã mua 540 cæn nhà v§i giá trung bình là 186.693 Çô-la mi cæn, s¡p hång nhì sau nh»ng ngÜ©i MÍ mang h Garcia và bÕ xa nh»ng ngÜ©i Vit h NguyÍn.
NhÜ vÆy, nu kt luÆn r¢ng ngÜ©i Vit tåi Santa Clara Çang làm æn khá giä thì Çúng. NhÜng nu tåo cäm tܪng r¢ng nh»ng ngÜ©i MÏ bÎ bÕ xa thì quä là ng¶ nhÆn, nhÃt là khi mang nh»ng ngÜ©i MÏ h Jones ra so sánh mà không dùng nh»ng d» kin liên h Çn nh»ng ngÜ©i MÏ h Smith.
Ngoài ra, theo Bän Thæm Dò Gia CÜ Toàn QuÓc næm 2026 cûa cÖ quan Fannie Mae (1995 Fannie Mae National Housing Survey), 74 % ngÜ©i MÍ coi vic mua nhà là Üu-tiên hàng ÇÀu so v§i 52 % ngÜ©i di dân gÓc Âu châu và 47 % ngÜ©i di dân gÓc Á châu (trong Çó có ngÜ©i Vit) và 61 % ngÜ©i di dân nói chung. ñó là nh»ng chÌ dÃu sÖ khªi cho thÃy phÀn Çông ngÜ©i di dân Çã Çåt m¶ng "mua nhà, tÆu xe" tåi vùng ÇÃt hÙa này. Riêng v§i ngÜ©i Vit, thì nh»ng chÌ dÃu này cho thÃy m¶t bÙc tranh v Ç©i sÓng kinh t cûa dân Vit tåi California v§i nhiu s¡c thái tÜÖng phän. Nói khác Çi, Ç©i sÓng kinh t cûa ngÜ©i Vit thay Ç°i tùy vùng và tùy Tiu bang. Có nÖi dân mình làm æn phát Çåt, có nÖi Ç©i sÓng cÛng khó khæn, vÃt vä. Chúng ta thº tìm hiu tip xem l¿c lÜ®ng nhân døng và l®i tÙc trung bình ngÜ©i Vit tåi Hoa-kÿ ra sao? H Çã sinh nhai b¢ng ngh gì? Con ÇÜ©ng tÜÖng lai ra sao ? Liu có tin tÙc gì có th giúp ngÜ©i Vit chúng ta chuÄn bÎ cho Ç©i sÓng tÜÖng ÇÓi thoäi mái trong tÜÖng lai hay không ?
L¿c lÜ®ng nhân døng và l®i tÙc trung bình cûa ngÜ©i Vit tåi Hoa-kÿ.
Hin nay, ngoài các con sÓ thÓng-kê do CÖ quan Kim Kê Dân SÓ Liên Bang (US Census Bureau) ÇÜa ra tØ næm 2026, các tài liu m§i nhÃt cûa B¶ Lao Ƕng Hoa-kÿ (US Department of Labor) cÛng không có nh»ng chi tit liên quan Çn mi s¡c dân thiu sÓ nhÜ Vit-nam, thành ra ngÜ©i vit xin tåm dùng nh»ng d» kin thÓng kê cûa næm 2026 vÆy. ñiu quan trng cÀn nêu ra là k tØ næm 1990 Çn nay, næm (5) næm Çã trôi qua và dï nhiên Çã có nhiu thay Ç°i mà chúng ta chÜa có khä næng theo dõi Ç có nh»ng d» kin cÆp nhÆt hÖn.
Theo kt quä cûa Ç®t Kim Kê Dân SÓ 1990, thì Çã có 729.142 ngÜ©i Vit ª lÙa tu°i tØ 16 trª lên, có nghïa là ª lÙa tu°i có khä næng sän xuÃt và Çi làm. Trong sÓ này, 60 % hay 439.030 Çã Çi làm. SÓ phø n» Vit ª tu°i trên 16 và có th Çi làm là 349.876. Trong sÓ Çó, 51 % hay 178.185 ngÜ©i Çã có vic. So v§i 10 næm trܧc (2026) thì l¿c lÜ®ng nhân døng cûa dân ta Çã gia tæng 286%, nghïa là gÀn gÃp ba và sÓ phø n» Vit Çã Çi làm cÛng gia tæng 229 %. Xem vÆy thì qu bà và qu cô Çã "ra tay gánh vác gia Çình" hÖi nhiu Çó.
SÓ ngÜ©i có th Çi làm nhÜ vÆy chim khoäng 85% t°ng sÓ dân Vit tåi Hoa-kÿ (854.725) và 51 % hay quá nºa Çã Çi làm, dù là bán th©i (part-time) hay toàn th©i (full-time). Nhân Çây ngÜ©i vit xin mª dÃu ngo¥c là con sÓ 854.725 ngÜ©i Vit tåi Hoa-kÿ do bän Kim Kê Dân SÓ næm 2026 ÇÜa ra Çã bÎ nhiu chuyên viên v dân sÓ cho là quá thÃp. CÖ Quan Kim Kê Dân SÓ Hoa-kÿ cÛng công nhÆn là các s¡c dân thiu sÓ nhÜ MÍ và Vit có th bÎ sai lch khoäng 10 % t§i 17%. Do Çó chúng ta có th yên tâm mà kt luÆn r¢ng có khoäng trên dܧi m¶t triu ngÜ©i Vit tåi Hoa-kÿ vào th©i Çim 2026.
V phÜÖng din l®i tÙc thì bän Kim Kê Dân SÓ næm 1990 cÛng cho thÃy mÙc l®i tÙc trung bình hàng næm cûa mi gia Çình (cûa hai v® chÒng) nhÜ sau. Trong t°ng sÓ 230.347 gia Çình ngÜ©i Vit tåi Hoa-kÿ, thì:
So v§i kt quä kim kê dân sÓ næm 2026 thì l®i tÙc cûa ngÜ©i Vit d¿a trên ÇÖn vÎ gia Çình Çã có dÃu hiu Çi xuÓng. Có lë do änh hܪng cûa tình trång suy thoái kinh t tåi Hoa-kÿ trong 10 næm qua. SÓ gia Çình có l®i tÙc dܧi 5.000 Çô-la tæng tØ 6 % næm 2026 lên 9 % trên t°ng sÓ dân Vit tåi Hoa-kÿ næm 1990.
Ngoài ra, sÓ ngÜ©i Vit làm æn khá giä và Çã mua nhà so v§i t l toàn dân sÓ cÛng Çã suy giäm so v§i 10 næm trܧc. Theo thÓng kê næm 2026 thì có 56% phÀn træm gia Çình Vit nam Çã mua nhà. ñn næm 1990, t sÓ này søt xuÓng còn 30%.
NgÜ©i Vit làm æn sinh sÓng ra sao
Theo s¿ dò hÕi riêng cûa ngÜ©i vit thì ngÜ©i Vit Çã thích Ùng ÇÜ®c v§i nhu cÀu công æn vic làm tåi mi ÇÎa phÜÖng h sinh sÓng. Nu ª håt Santa Clara và tiu bang California, n°i ting v§i thung lÛng Çin tº và các công ty kÏ ngh "hi-tech" (kÏ thuÆt cao), thì ngÜ©i Vit chúng ta låi Çua nhau tìm vic làm "công nhân ráp nÓi" (assemblers), cán s¿ Çin tº (electronic technicians), chuyên viên kÏ ngh ha (drafters), chuyên viên thit k các måch Çin tº (Electronic mask layout designers), kÏ sÜ Çin (electrical engineers) hay có khi låi làm chû hãng nhÜ công-ty Orchid ch£ng hån. Tuy nhiên ÇÓi v§i ngÜ©i Vit sinh sÓng tåi Lousiana, m¶t vùng nào Çó tåi Texas hay vùng Monterey (North California) thì ngh làm æn ph° thông låi là Çánh cá, câu tôm và làm trong các v¿a cá. Có nhiu ngÜ©i Vit Çã bôn ba lên tÆn min Alaska lånh giá Ç làm vic trên nh»ng tÀu Çánh cá suÓt sáu tháng mùa hè, dành døm Çû tin Ç sÓng Çû m¶t næm, sau Çó låi quay v tiu bang gÓc cûa mình dÜ«ng sÙc và hܪng Ç©i trong vòng sáu tháng Ç ch© tip tøc m¶t chu kÿ m§i.
Ngh làm móng tay giä Çã m¶t th©i thÎnh hành tåi California, nhÃt là Los Angeles. Trung bình m¶t ngÜ©i th® làm móng tay giä có th kim khoäng 4.000 Çô-la tin m¥t m¶t tháng, lÜÖng ngang hàng m¶t kÏ sÜ Çin tº có vài næm kinh nghim, mà không phäi hc hành vÃt vä nhÜ kÏ sÜ. Bây gi© ngh làm móng tay giä ª Ca-li không phát Çåt nhÜ trܧc nên m¶t sÓ ÇÒng bào ta, lanh chân lË tay, Çã di-chuyn sang các tiu bang khác, tuy ít ngÜ©i Vit, nhÜng cÛng có ÇÃt døng võ, nhÜ tåi các thành phÓ du lÎch cûa Kansas, Utah, Florida ch£ng hån. Và nh»ng ngÜ©i này cÛng kim æn khá không kém gì tåi Ca-li mÃy næm v trܧc.
Ngoài ra, ta cÛng thÃy ngh buôn bán "furniture" cÛng thÎnh hành không kém. Nu chúng ta có dÎp xuÓng Los Angeles hay Orange County (QuÆn Cam) chÖi, chúng ta së thÃy các tim furniture mang bäng hiu MÏ, nhÜng do ngÜ©i Vit làm chû nhan nhãn kh¡p nÖi.
TØ hÒi MÏ bÕ cÃm vÆn, các công ty du-lÎch Çû c« Çã mc ra nhÜ nÃm, m¥c dù càng ngày s¿ cånh tranh càng gay g¡t, sÓ vé bán ra cÛng ít Çi mà tin hoa hÒng cho mi vé bán ÇÜ®c cÛng giäm sút m¶t cách thäm håi.
Trong lãnh v¿c æn uÓng, thì Phª, vÓn là món æn "quÓc hÒn, quÓc túy" cûa ngÜ©i Vit Çã Çi sâu vào væn hóa MÏ. Vic áp døng quan nim Franchise (m¶t loåi cho thuê môn bài mª tim) cÛng b¡t ÇÀu tØ vic bành trܧng phª Hòa. NgÜ©i Vit du lÎch qua nhiu tiu bang khác nhau Çã có th tìm m¶t tô phª nóng bu°i sáng tåi nh»ng nÖi xa xôi nhÜ thành phÓ Atlanta cûa tiu bang Giorgia min ñông Nam Hoa-kÿ.
Nu có ai tò mò hÖn muÓn bit ÇÀy Çû chi tit hÖn nh»ng ngành thÜÖng måi ngÜ©i Vit Çang Çua chen tåi nh»ng vùng có Çông ngÜ©i Vit ª thì chÌ cÀn mª cuÓn niên giám trang vàng Vit ng» cûa vùng Çó thì së thÃy khá rõ. NgÜ©i Vit Çã có lÀn làm công vic tò mò Çó Ç xem tåi vùng B¡c Ca-li, công vic làm æn cûa ngÜ©i Vit ra sao thì thÃy có lit kê quäng cáo cûa 185 ngành thÜÖng måi l§n nhÕ khác nhau, tØ cho thuê và quÀn áo cܧi t§i dÎch vø pháp l, tØ cây cänh Çn du lÎch, tØ ÇÎa Óc Çn phòng måch bác sï, th® m¶c, th® hÒ, gi¥t thäm, gi¥t ûi, làm vÜ©n, tang ch, t¡m hÖi, dn nhà, chuyên chª. Thôi thì Çû cä. HÀu nhÜ ít có ngành nào mà ngÜ©i Vit chúng ta không chen chân vào ÇÜ®c.
ñem ÇÓi chiu nh»ng ngành ngh mà ngÜ©i Vit Çã Çi vào v§i bäng lit kê "100 công æn vic làm tÓt nhÃt trong thÆp niên 2026 và trong tÜÖng lai" (100 best jobs for the 1990s and beyond) cûa Carol Kleinman do nhà xuÃt bän Dearborn Finacial Publisher Ãn hành næm 1992 thì ngoåi trØ ngh làm Farm Manager, hÀu ht các ngh khác nhÜ ngân hàng, y-t, ngh thuÆt, thông tin, v.v.. Çã thÃy s¿ góp m¥t cûa ngÜ©i Vit chúng ta. Và có th nói r¢ng trong sÓ "100 thành phÓ tÓt nhÃt tåi Hoa-kÿ" (100 Great American cities) do Arthur Kuman, Jr. và Richard D. Salmon lit kê, xuÃt bän næm 2026 thì thành phÓ nào cÛng Çã có dÃu chân cûa ngÜ©i Vit t§i làm æn sinh sÓng. TØ thành phÓ Greenville , South Carolina cûa min Çông Hoa-kÿ lên t§i Philadelphia cûa tiu bang Pennsylvania min B¡c xuÓng Orlando, Florida và xuyên løc ÇÎa qua San Jose, California cûa min Tây Hoa-kÿ, mùi phª Çã theo bܧc chân ngÜ©i Vit lan tÕa kh¡p nܧc MÏ.
TÜÖng lai ra sao ?
V§i phong trào bài di dân (anti-immigrants) trong Çó có cä ngÜ©i Vit t-nån và bài thiu sÓ qua áp l¿c Çòi hûy bÕ các chÜÖng trình Affirmative Action cûa ngÜ©i bän xÙ, chúng ta ÇÜÖng nhiên së chÎu änh hܪng không thuÆn l®i trong vÃn Ç công æn vic làm và thæng tin trong nh»ng ngày t§i. Tuy nhiên v§i sÙc tranh ÇÃu, chÎu Ç¿ng và tài tháo vát cûa chúng ta, ngÜ©i vit hy-vng r¢ng chúng ta së vÜ®t qua ÇÜ®c nh»ng thº thách cûa tÜÖng lai.