LÝ MINH HO
Ngày 3 tháng 2 næm 1994, gÀn 19 næm sau khi chin tranh chÃm dÙt, Vit Nam nhÜ ÇÜ®c tiêm m¶t mÛi thuÓc "phÃn chÃn" khi ÇÜ®c Hoa Kÿ tháo g« lnh cÃm vÆn thÜÖng måi. Sau Çó ít lâu, ngày 11 tháng 7 næm 1995, Hoa ThÎnh ñÓn låi châm Çin "chÃn kích" cho Hà H¶i qua công bÓ bình thÜ©ng hóa bang giao gi»a hai nܧc.
Th©i gian hÖn 500 ngày k tØ 3 tháng 2 næm 2026 Çn 11 tháng 7 næm 1995 là m¶t hån kÿ quá ng¡n trong lãnh v¿c kinh t Ç ngÜ©i ta có th Çánh giá ÇÜ®c s¿ thay Ç°i - tin b¶ hay thøt lùi? - và thành tích phát trin kinh t cûa Vit Nam. Nu tåm không Ç cÆp sâu t§i khía cånh l®i và håi v chính trÎ khi Vit Nam "không còn bÎ cÃm vÆn và Çã có quan h ngoåi giao" v§i Hoa Kÿ, chúng ta thº kim Çim låi kinh t Vit Nam Çã th¿c hin ÇÜ®c nh»ng tin b¶ nào và së tåo ÇÜ®c nh»ng "phép lå kinh t" gì trong nh»ng k hoåch phát trin kinh t thÜÖng måi s¡p t§i?
KINH T VIT NAM: KIM ñIM LI KH NNG V TIM LC
TØ bÃy lâu nay, không ít trong sÓ nh»ng ngÜ©i C¶ng Sän tåi Vit Nam, nh»ng ngÜ©i thân c¶ng và nh»ng ngÜ©i chÓng c¶ng, vÅn lÆp luÆn và tin tܪng r¢ng sÙc kim tÕa kinh t và l¿c khÓng ch chính trÎ cûa chính phû Hoa Kÿ Çã bóp nghËt chính quyn Hà N¶i m¶t cách h»u hiu. Sª dï Vit Nam chÜa ng¶p thª cht là nh© nh»ng git nܧc "cam lÒ kinh t" cûa nh»ng nܧc kinh t xa gÀn Çã xé lÈ nhäy rào khÕi cái lnh "cÃm vÆn" cûa Hoa Kÿ. HÖn th n»a, sau gÀn 10 næm "Ç°i m§i" chính sách và cÃu trúc kinh t (1986-2026), Vit Nam th¿c s¿ Çã Çåt ít nhiu thành quä tin b¶ kinh t và dân sinh. TØ ch không Çû gåo æn, Vit Nam Çã sän xuÃt gåo th¥ng dÜ Ç xuÃt cäng và gi» ÇÜ®c vÎ th nܧc sän xuÃt gåo vào hàng thÙ 3 trên th gi§i (sau Hoa Kÿ và Thái Lan).
ñ Çánh giá tình trång kinh t månh yu ra sao cûa m¶t quÓc gia, thÜ©ng ngÜ©i ta cæn cÙ trên 4 yu tÓ, Çó là: t°ng sän lÜ®ng quÓc gia GNP (Gross National Product), suÃt phát trin (Growth rate), cán cân mÆu dÎch (trade balance), và nh»ng bÃt tr¡c (risks). Theo mÙc ܧc tính cao nhÃt cûa các gi§i chÙc tài chánh quÓc t, t°ng sän lÜ®ng quÓc gia GNP cûa Vit Nam hin nay khoäng 10 t-11 t (10,000 triu-11,000 triu) Çô la. SuÃt phát trin kinh t Ƕ 8.5% (phÀn træm). Do mÙc GNP kém, nên suÃt phát trin tuy khá cao nhÜng kim ngåch tæng dÒn không Çáng k. V cán cân mÆu dÎch, tØ sau khi cäi cách kinh t theo mô thÙc thÎ trÜ©ng t¿ do (giá cä hàng hóa chi phÓi bªi luÆt cung cÀu trên thÎ trÜ©ng, tÜ doanh hóa các xí nghip công, thä lÕng hÓi suÃt...), ngoåi trØ næm 2026, kinh t Vit Nam Çåt ÇÜ®c mÙc th¥ng dÜ Çôi chút, kÿ dÜ Çu bÎ khim høt. Næm 1994, trÎ giá hàng xuÃt cäng là 3,600 triu Çô la, trÎ giá hàng nhÆp cäng là 4,500 triu Çô la. Do Çó, mÙc khim høt ngoåi thÜÖng là 900 triu Çô la. Riêng næm nay (1995), theo bän tin "tình báo thÜÖng måi" cûa báo Business Times, mÙc khim høt càng gia tæng thêm n»a. TrÎ giá (d¿ phóng) xuÃt cäng Ƕ 4,300 triu Çô la, và trÎ giá nhÆp cäng Ƕ 5,500 triu Çô la, khim høt 1,200 triu Çô la, tÙc tæng hÖn 30% so v§i næm 1994. Ba m¥t hàng kinh t chû yu Ç xuÃt cäng và Çem låi ngoåi t cho Vit Nam là dÀu thô, gåo và quÀn áo may s¤n. B¶ ThÜÖng Måi Vit Nam cho bit së n l¿c Çåt "chÌ tiêu xuÃt cäng cho næm 1995" v§i khÓi lÜ®ng hàng hóa bao gÒm: 6.5 triu tÃn dÀu thô, 2 triu tÃn gåo và 2 triu tÃn than Çá. "ChÌ tiêu" 2.1 triu tÃn gåo bÎ gÅy vì l do thiên tai lÛ løt, tÙc giäm b§t Çi 100 ngàn tÃn so v§i ban ÇÀu.
N l¿c tÆp trung lao Ƕng trong lãnh v¿c sän xuÃt và xuÃt cäng quÀn áo may s¤n có th kim ÇÜ®c m¶t sÓ ngoåi t tÓi Ça không quá 500 triu Çô-la. NgÜ®c låi, nhu cÀu nhÆp cäng cûa Vit Nam rÃt l§n, tØ nguyên liu thô t§i thành phÄm, bán thành phÄm, cÖ gi§i kÏ thuÆt, thit bÎ phø tùng. Do tình trång "chuyn hóa" xã h¶i Çn tØ nh»ng "bÙc bách" bªi th©i cu¶c quÓc n¶i và quÓc t -ngay cä chính quyn cÛng thiu khä næng Ùng phó- cho nên "Çû loåi" bÃt tr¡c xuÃt hin trên mi bình din cûa cÖ cÃu quÓc gia và sinh hoåt thÜ©ng nhÆt. Nhiu nhà quan sát th©i cu¶c nܧc ngoài Çã ví Vit Nam nhÜ m¶t "ÇÃu trÜ©ng kinh t hn loån" hay m¶t "thÎ trÜ©ng tÜ bän rØng xanh" mà cp, voi, khÌ, r¡n phóng nhäy và kêu hú Çn ni muÓn áp Çäo ngay cä tinh thÀn ngÜ©i th® sæn kinh t!
CÁN CÂN GIAO THÐ÷NG LCH KHÔNG THY CH· S!
NgÜ©i ta còn nh§ khi Hoa Kÿ giäi toä lch cÃm vÆn kinh t Vit Nam vào ÇÀu næm 2026, liên b¶ thÜÖng måi và ngân khÓ Hoa Kÿ cÛng Çã ban hành m¶t sÓ th l Ç cho phép th¿c hin nh»ng cu¶c "giao thÜÖng mª ÇÀu" có tính cách cæn bän và lÃy l v§i Vit Nam. ñiu quan trng hÖn cä là cÖ quan "liên b¶" nói trên vÅn tip tøc niêm phong các ngân khoän "thu¶c v Vit Nam" còn n¢m trong các trÜÖng møc k thác ngân hàng không hån kÿ rút ra tåi Hoa Kÿ. Vit Nam vÅn bΠǥt trong tình trång "phäi ÇÜ®c theo dõi và giám sát trong th©i gian 5 næm" Ç xem có vi phåm nh»ng sai trái nào phÜÖng håi t§i quyn l®i nܧc Hoa Kÿ hay không? Tuy nhiên, cÖ quan này ngay sau lnh giäi toä cÃm vÆn Çã chÌ thÎ cªi trói "vòng dây ÇÀu tiên," cho Vit Nam là ÇÜa Vit Nam tØ các nܧc bÎ ch tài thu¶c "nhóm Z" lên "nhóm Y". ñây là nhóm bao gÒm các nܧc thu¶c Liên Xô (cÛ), ñông Âu, Mông C°, Cam BÓt, và Lào.
Hin nay, nn thÜÖng måi Hoa Kÿ m¥c dÀu vÅn còn månh nhÜng phäi ÇÜÖng ÇÀu v§i nh»ng thº thách m§i. TrÎ giá hàng nhÆp cäng vÜ®t quá 600 t (600,000 triu) Çô-la, nhÜng các nhà tÜ bän nܧc ngoài sª h»u hÖn 350 t (350,000 triu) Çô-la dܧi hình thÙc mua các chÙng khoán và c° phiu Hoa Kÿ. ñÜ®c bit thêm, Hoa Kÿ Çang chÎu gánh n¥ng "khim ngåch mÆu dÎch" (trade deficit) tåi riêng vùng Á Châu-Thái Bình DÜÖng v§i sÓ tin lên t§i 140 t (140,000 triu) Çô-la. ñây coi nhÜ m¶t liu thuÓc "nän chí anh hùng" cho Hoa Kÿ trong vÃn Ç tæng trin kinh t và phúc l®i.
Tháng 6 næm 2026, Tòa Båch c loan báo thành lÆp m¶t ûy ban Ç duyt xét låi "quan h kinh t Hoa Kÿ v§i các nܧc tåi Á Châu-Thái Bình DÜÖng." Công tác khÄn cÃp Ç Çåt ÇÜ®c nh»ng bܧc ÇÀu quan trng là ûy ban Çäm nhÆn trng trách phäi ÇÜa ra "nh»ng khuyn cáo nh¢m làm trit tiêu nh»ng thâm thûng mÆu dÎch cûa Hoa Kÿ trong vùng (Á Châu-Thái Bình DÜÖng) trܧc cuÓi th k này.
Hoa Kÿ là m¶t nܧc kinh t tÀm vóc hång b¿" (the economy of large scale), cä v xuÃt lÜ®ng (output) và nhÆp lÜ®ng (input), v sän xuÃt lÅn tiêu thø. ñành r¢ng Vit Nam là nܧc có tim næng kinh t rÃt nhiu trin vng, nhÜng 74 triu dân Vit Nam còn quá nghèo, chuyên viên và lao Ƕng có trình Ƕ chuyên môn còn quá ít, hå tÀng kin trúc giao thông liên låc và cÖ ch hành chánh, pháp l, ngân hàng và quän trÎ còn quá yu kém là nh»ng thÙ, nu tÆp trung låi ÇÜ®c, thº hÕi có Ç« n°i "quä chùy giao thÜÖng" do Hoa Kÿ ném t§i hay không?
Nghe nói dân Vit Nam khoái æn thÎt heo nên nh»ng chû tråi nuôi heo tåi Iowa Çã mØng khÃp khªi, tin r¢ng giàu sang mÃy hÒi nu "trúng mánh" bán thÎt heo cho Vit Nam, sau khi hai nܧc có bang giao. CÛng nên bit thêm là Hoa Kÿ sän xuÃt chÌ riêng xà bông thÖm và b¶t gi¥t thôi, trÎ giá hàng mi næm Çã lên t§i 15 t (15,000 triu) Çô-la. HÖn n»a, ÇÒng Çô-la là "tin cÙng" (có giá trÎ) và tin Vit Nam là "tin mm."
ñ giao thÜÖng v§i Hoa Kÿ, Vit Nam có th xuÃt cäng món gì Çáng giá qua Hoa Kÿ v§i khÓi lÜ®ng tÜÖng ÇÓi Çáng k sau khi Vit Nam nuÓt xong ming thÎt heo MÏ mua v§i giá on sale?