NguyÍn Châu
Trung Thu t H®i 95
M¶t vài nhà khäo cÙu v phong tøc Çã cho r¢ng dân t¶c Vit Nam có 3 cái Tt chính, Çó là:
1/ Tt Nguyên ñán (tØ 1 Çn mÒng 3 hay mÒng 7 tháng giêng âm lÎch)
2/ Tt ñoan Ng (mÒng 5 tháng 5 âm lÎch)
3/ Tt Trung Thu (15 tháng 8 âm lÎch)
NhÜng trong truyn thÓng dân t¶c ÇÜ®c ca dao ghi nhÆn thì chÌ có Nguyên ñán và ñoan Ng ÇÜ®c gi là Tt còn Trung Thu thì không coi là m¶t ngày Tt. Bài ca dao nói v lÎch nghÌ ngÖi giäi trí ghi r¢ng:
Tháng giêng æn Tt ª nhà
Tháng hai c© båc, tháng ba h¶i hè
Tháng tÜ Çong ÇÆu nÃu chè
n Tt ñoan Ng trª v tháng næm
Tháng sáu buôn nhãn bán træm
Tháng bäy ngày r¢m xá t¶i vong nhân
Tháng tám chÖi Çèn kéo quân...
"ChÖi Çèn kéo quân" là m¶t sinh hoåt cûa Çêm Trung Thu Çã trª thành phong tøc, trª thành m¶t Çêm lÍ h¶i dܧi ánh træng.
Theo tøc l, trong các làng xóm nông thôn con trai, con gái h¶i hp và ca hát vui Çùa dܧi ánh træng. L©i ca ting hát thÜ©ng ÇÜ®c Çm b¢ng ting trÓng nhÜ hát "trÓng quân", hát "h¶i træng r¢m". ñêm Trung Thu mi nhà Çu mª r¶ng cºa, bên ngoài có treo lÒng Çèn trung thu v§i nhiu hình thù và màu s¡c khác nhau.
ñÓi v§i ngÜ©i trܪng thành Çây là m¶t dÎp Ç æn uÓng chuyn trò, m¶t dÎp Ç t¥ng bánh, t¥ng trà cho các bÆc niên trܪng, ông bà, cha mË và các cÃp chÌ huy Çiu hành sª làm. Các cÖ sª kinh doanh thì t¥ng quà cho khách hàng... ñÓi v§i trÈ em thì Çây là m¶t dÎp ÇÜ®c æn bánh, rܧc Çèn, xem múa thiên cÄu, hay múa lân, ÇÜ®c dÎp vui Çùa huyên náo thoäi mái trong Çêm træng sáng ÇËp.
Ngày r¢m tháng tám ÇÜ®c ngÜ©i Vit Çón chào và hܪng thø m¶t cách trÀm l¡ng, thänh thÖi không rÀm r¶ và cÀu kÿ nhÜ nh»ng ngày lÍ h¶i khác. LÍ Trung Thu diÍn ra rÃt ÇÖn giän: tåi các tÜ gia, ngÜ©i ta dn c gÒm bánh trung thu và nܧc trà Ç cúng t° tiên ... sau Çó là æn bánh ng¡m træng, min B¡c Vit Nam gi là "C trông træng". Bån h»u quây quÀn trò chuyn và ng¡m træng, nhìn tr©i Ç d¿ Çoán v vø mùa s¡p t§i... Và Çêm Trung Thu, ngÜ©i ta thÜ©ng nh¡c Çn nh»ng nhân vÆt huyn thoåi trong m¥t træng nhÜ Ngc ThÓ, H¢ng Nga, HÆu Ngh; Thim ThØ và nhÃt là Th¢ng Cu¶i ... m¶t Çôi khi Nguyt lão cÛng ÇÜ®c nói Çn.
Bàng Bá Lân Çã trích dÅn m¶t Çoån væn mô tä cänh sinh hoåt cûa Çêm r¢m tháng tám tåi Hà N¶i cách Çây hÖn 60 næm:
"Træng sáng qu¡c. PhÓ xá nh¶n nh»ng ngÜ©i. ñây rình tùng xoèng. ñó rình tùng xoèng. ñÀu phÓ m¶t Çám rܧc. CuÓi phÓ m¶t Çám rܧc... NgÜ©i Çông nhÜ trÄy h¶i, Çèn sáng t¿a sao sa. Nào Çèn cá chép, Çèn thim thØ; nào Çèn kéo quân, Çèn xÈ rãnh, Lã vng buông câu sông VÎ Thûy, vua ThuÀn cày voi chåy ch» công... Vui cha chä là vui! Ht c nhà låi Çi ng¡m c ngÜ©i: nhà ta khéo, nhà nó vøng, nhà ta nhiu bánh nhà nó ít xôi..."
ñoån væn trên nói Çn Trung Thu ª thành phÓ; bài thÖ sau Çây cûa n» sï Anh ThÖ mô tä cänh Çêm R¢m tháng Tám tåi nông thôn... vào th©i thanh bình xa xÜa:
Tr©i trong sáng, træng tròn lÖ l»ng gió
ñÒng m© sÜÖng, khóm chuÓi l¥ng mÖ màng
Nh»ng ao bic ngâm sao ÇÀy nܧc tÕ
Bøi tre già lÖi lä uÓn lÜng cong.ñÜ©ng trong xóm trÓng chiên chung nhÎp n°i
TrÈ con theo sÜ tº rܧc vang âm
Ngoài Çình sáng ting cÜ©i chen ting nói
Gái trai làng ra hp hát trÓng quân...
(Anh ThÖ)
M¶t thi sï khác cÛng Çã hÒi tܪng nh»ng k Ùc v Trung Thu thuª nào m¶t cách tha thit:
ñÜ©ng làng, ngõ xóm nÖi nÖi
ñêm r¢m vang d¶i ting cÜ©i ging ca:
TrÓng quân, quan h... gÀn xa
Thùng thình trÓng Çánh cho ta g¥p mình
Dܧi træng trai gái Çu xinh
Cái duyên thêm th¡m, cái tình thêm tÜÖi
Trên cao nhoÈn ming træng cÜ©i
Khi nghe trao Ç°i nh»ng l©i ái ân
M¶t næm có mÃy Çêm r¢m
M¶t Ç©i có ÇÜ®c mÃy lÀn Trung Thu?
(Vào Thu -- trích tØ HÜÖng Hoa ñÃt Nܧc Cûa Bàng Bá Lân).
Ý Nghïa Cûa Ngày R¢m Tháng Tám
Tháng 8 là th©i Çim gi»a mùa thu, ngày 15 tháng 8 âm lÎch là ngày chính gi»a mùa thu. Nhiu dân t¶c Á Çông Çã xem Trung Thu nhÜ m¶t ngày lÍ h¶i vui chÖi. ñ¥c Çim cûa R¢m tháng Tám, cûa ñêm Trung Thu là m¶t lÍ H¶i không n¥ng v hình thÙc nghi lÍ nhÜ Tt Nguyên ñán, Tt ñoan Ng. Do Çó gi là Tt Trung Thu hình nhÜ không ÇÜ®c °n l¡m. Có lë nên gi Trung Thu là Tt Nhi ñÒng, vì trong dÎp này trÈ em ÇÜ®c Ç¥c bit quan tâm, ÇÜ®c Üu ái và tu°i thanh xuân ÇÜ®c nh»ng gi© phút êm Çm thân ái trong khung cänh nên thÖ, tr» tình, lãng mån...
LÍ h¶i ñêm Trung Thu Çem låi nim vui nhË nhàng, hÒn nhiên, thÖ m¶ng, thÀn tiên và... siêu thoát!
Vì, theo các phân tích cûa y hc phÜÖng ñông thì Mùa Thu, ª B¡c Bán CÀu là th©i Çim mà khí hÆu trª nên ôn hòa, vån vÆt l¡ng Çng, nhit Ƕ hå dÀn nhÜ Ç chuyn vào tit Çông. N¡ng thu trong và dÎu, tr©i thu ÇÀy mây trôi nhË nhàng, sÜÖng thu mát nên træng thu cÛng sáng và ÇËp hÖn træng các mùa khác, nhÃt là Træng Trung Thu.
Theo DÎch l thì mùa Thu thu¶c quÈ KHÔN (các mùa khác nhÜ Xuân thu¶c quÈ CN/Tr©i; Hå thu¶c quÈ LY/Lºa; mùa ñông thu¶c quÈ KHM/Nܧc).
KHÔN là tÜ®ng cûa ñÃt. ñÃt là nÖi Çón nhÆn và dung hóa tÃt cä nh»ng hin tÜ®ng xäy ra trong vÛ trø, ÇÃt là nÖi "thu liÍm" nghïa là cô Çng låi, không tan ra. Ch» "Thu" là rút v, Çem v, ch» "LiÍm" là góp låi, là cÃt dÃu... ñó là nghïa chÙa Ç¿ng trong ÇÎnh luÆt "Xuân sinh, Hå trܪng, Thu liÍm, ñông tàng". Con ngÜ©i là m¶t vÛ trø nhÕ (tiu vÛ trø) nên phäi tuân theo vÆn hành này Ç Çiu chÌnh sinh hoåt theo chu kÿ.
Mùa Thu thu¶c Âm, m¥t Træng cÛng thu¶c Âm, nhÜng là Thái Âm nên træng lúc nào cÛng dÎu hin, g®i cäm, g®i tình, g®i nh§, nên thÖ, ÜÖm m¶ng... Ç¥c bit là Træng Thu gÒm hai âm tính "Thu lånh càng thêm nguyt tÕ ng©i"-- Xuân Diu.
Trong truyn thÓng Vit Nam, m¶t xã h¶i nông nghip, mi m¶t ngày lÍ h¶i Çu mang m¶t màu s¡c và có nh»ng nghïa riêng.
Sau mùa hè nóng bÙc, tr©i thu mát mÈ, khung cänh thiên nhiên dÎu êm làm cho tâm tÜ con ngÜ©i bng trª nên nhË nhàng, khoan khoái. Tåi các vùng nông nghip, tháng tám là tháng rãnh ri, thoäi mái vì "lúa ba træng" Çã g¥t xong cuÓi tháng bäy; vø mùa chính chÜa t§i ... Çây là th©i gian ch© thu hoåch, do Çó, h¶i lÍ Çêm r¢m tháng tám là m¶t NhÎp nghÌ ngÖi trong chui dài lao Ƕng nông nghip vÃt vä.
Trung Thu không phäi là m¶t cái Tt Çúng nghïa. Trong các Çin l v phong tøc tÆp quán xÜa không thÃy nói Çn Tt Trung Thu, hay Tt Nhi ñÒng. TØ sau næm 2026 m§i có sinh hoåt quy mô cho thiu niên vào dÎp Trung Thu và gi là Tt Nhi ñÒng. LÎch sinh hoåt hàng næm cûa quÓc gia không xem Trung Thu/Tt Nhi ñÒng là ngày lÍ chính thÙc _ hc sinh không ÇÜ®c nghÌ hc.
R¢m tháng tám, xã h¶i Vit Nam xÜa, Ç¥c bit là ª min B¡c Vit Nam có m¶t sÓ sinh hoåt chính Çó là "ChÖi Çèn kéo quân", dn "C trông træng" và "hát hò vui chÖi dܧi ánh træng".
"ChÖi Çèn kéo quân" Çúng nghïa là m¶t cu¶c thi Çèn lÒng có hình bóng di chuyn vòng quanh trên màn giÃy m©; cÖ ch làm cho hình bóng chåy theo nhau vòng quanh, là m¶t cánh quåt bÓ trí bên trên, hÖi nóng tØ ngn Çèn së làm quay cánh quåt kéo theo các dãy hình ÇÜ®c treo trong lÒng Çèn... "ChÖi Çèn kéo quân" là m¶t dÎp thi tài khéo léo liên quan Çn kÏ thuÆt và ngh thuÆt.
"C trông træng" là m¶t phong tøc Ç¥c thù Çêm Trung Thu. C trông træng là m¶t mâm c gÒm hoa quä, bánh mÙt và các kiu Çèn lÒng. Bánh gÒm bánh nܧng, bánh dÈo, bánh mÙt... làm theo hình tròn tÜ®ng trÜng cho m¥t træng. (NgÜ©i Trung Hoa làm nhiu loåi bánh theo Çû loåi hình có trang trí hoa væn có ch» Tàu vit theo lÓi trin Ç bán trong dÎp Trung Thu, gi là "Trung Thu Nguyt Bính" -- bánh Trung Thu rÃt Ç¡t tin).
V Çèn Trung Thu NgÜ©i Hoa làm ra nhiu thÙ, ngoài Çèn tròn, Çèn ông sao ngÜ©i ta còn thÃy Çèn Cá chép, Çèn Ngc thÓ, và Çèn Thim thØ.
ñèn Cá chép (hay cá gáy) do s¿ tích "L ngÜ vng nguyt" nghïa là "cá chép nhìn træng". C° tích và truyn thuyt Trung Hoa k r¢ng cá gáy là m¶t con vÆt có khä næng hóa thành rÒng, do Çó nó có m¶t giá trΠǥc bit.
ñèn Ngc thÓ tÙc là hình "con thÕ tr¡ng" do truyn H¢ng Nga-HÆu Ngh cûa Tàu. Truyn k r¢ng H¢ng Nga là m¶t cô gái ÇËp v® cûa HÆu Ngh, m¶t tay thin xå (b¡n giÕi) n°i ting vì Çã dùng cung tên b¡n rÖi chín cái m¥t tr©i mang hình con quå lºa ÇÆu ª cây Phù Tang ngoài bin. M¶t hôm H¢ng Nga nhân lúc HÆu Ngh Çi v¡ng, lÃy tr¶m thuÓc trÜ©ng sinh mà Tây vÜÖng MÅu Çã cho HÆu Ngh, ra uÓng. Toàn thân H¢ng Nga bng lâng lâng nhË nhàng bay khÕi m¥t ÇÃt lên th£ng m¥t træng. HÆu Ngh bit ÇÜ®c, tÙc giÆn lÃy cung tên b¡n lên m¥t træng, con thÕ ngc Çã che chª cho H¢ng Nga... tØ Çó H¢ng Nga ª m¶t mình trên cung Quäng Hàn (vô cùng lånh giá) cùng v§i con thÕ ngc.
ñèn Thim thØ hình con cóc ôm m¥t træng. Ch» Tàu "Thim thØ" là con cóc, tøc truyn ngÜ©i tàu bình dân cho r¢ng nh»ng vt Çen trên m¥t træng là nh»ng con cóc, cho nên m¥t træng còn gi là "thim cung".
Qua phân tích và tìm hiu v R¢m tháng Tám Âm lÎch và Tt Trung Thu, chúng ta có th rút ra kt luÆn là: Phong tøc Trung Thu Vit Nam có nhiu Çim khác bit v§i phong tøc Trung Hoa. Các truyn thuyt v træng và các nhân vÆt liên h Çn træng và Trung Thu trong væn hóa Tàu cÛng rÃt khác v§i truyn thuyt cûa Vit Nam. NgÜ©i Vit nhìn vào træng thÃy th¢ng Cu¶i và cây Ça ngÜ©i Hoa thÃy H¢ng Nga, ThÕ Tr¡ng và cóc Çen. Mi m¶t lÓi nhìn là m¶t quan Çim chi phÓi suy tÜ và sinh hoåt.
Vì s¿ tip giáp lãnh th° và có nh»ng giao lÜu Ç¥c bit trong lÎch sº hai dân t¶c, nên s¿ pha tr¶n væn hóa Çã xäy ra m¶t cách thÀm l¥ng, tim tàng. S¿ thâm nhÆp væn hóa Trung Hoa vào Ç©i sÓng Vit Nam tim tàng Çn ni nhiu ngÜ©i Vit không th phân bit cái cûa mình, cái cûa ngÜ©i. Ch£ng hån, khi nói v Trung Thu ngÜ©i ta xem nó nhÜ là m¶t cái Tt và cho r¢ng nguÒn gÓc cûa Tt Trung Thu có tØ bên Tàu do các s¿ tích nhÜ H¢ng Nga-HÆu Ngh, truyn thuyt ñÜ©ng Minh Hoàng du Nguyt Çin nh© pháp thuÆt cûa m¶t pháp sÜ v.v... Nhiu ngÜ©i mÜ©ng tÜ®ng ra nh»ng nàng tiên trong vÛ khúc Nghê ThÜ©ng tåi cung træng... ñây là nh»ng hÜ cÃu cûa ngh sï Trung Hoa, mà là nh»ng ngh sï cung Çình... Th¿c ra, ngÜ©i Vit truyn thÓng Çã có nh»ng tܪng tÜ®ng, nh»ng hÜ cÃu riêng Ç sáng tåo ra nh»ng hình änh khác v§i Trung Hoa v Træng rÃt Ƕc Çáo. Hình änh"Th¢ng Cu¶i ngÒi gÓc cây Ça" là tܪng tÜ®ng cûa ngÜ©i Vit khªi tØ Ç©i sÓng th¿c t. "Cây Ça" là biu tܪng ÇÜa tâm tÜ ngÜ©i Vit v v§i c°ng làng thân thÜÖng, v§i bn Çò Çong ÇÀy k nim, th¢ng Cu¶i là hình tÜ®ng cûa m¶t ngÜ©i dân chÃt phác nhÜng ngh sï, giÀu tܪng tÜ®ng... Và th¢ng Cu¶i Çã bÎ Ç©i hiu lÀm là "dÓi nhÜ Cu¶i". Trong væn hóa Tàu, m¥t træng không có th¢ng Cu¶i và Cây Ça. Th¢ng Cu¶i khi thì ngÒi, khi thì ÇÙng gi»a m¥t træng tùy theo công vic nó làm. Ca dao Vit Nam Çã ÇÜa ra m¶t hình änh rÃt th¿c t:
"Th¢ng Cu¶i ÇÙng gi»a m¥t træng
CÀm rìu cÀm rå ÇÓn sæng kin kin
ñem v làm nÓc làm thuyn
ñi buôn Çi bán, té tin cho vay..."
Thin nghï, cÀn phân bit rõ các hình tÜ®ng væn hóa cûa Vit và cûa Tàu, Ç tránh lÃy cûa ngÜ©i làm cûa mình, Çem cûa mình gán cho ngÜ©i.