IV.CÔNG LÝ PHÁP CH
N¶i dung công l phäi ÇÜ®c th hin qua cÖ ch. M¶t trong nh»ng cÖ ch quan trng nhÃt là luÆt pháp. Dï nhiên công l không luôn luôn Çòi hÕi m¶t tin Ç pháp ch. Chúng ta có nh»ng cäm nhÆn công l hay bÃt công tØ kinh nghim t¿ nhiên. ñ©i sÓng xã thôn Vit Nam cÛng chÙa Ç¿ng m¶t mÙc Ƕ và mÀu s¡c công l trong khi hoàn toàn không có m¶t cÖ ch pháp trÎ. Tuy nhiên, khi thÙc và nhân væn con ngÜ©i Çã vÜ®t qua giai Çoån tïnh l¥ng n¥ng yu tính thÀn linh thì công l phäi ÇÜ®c Çiu kin hóa bªi pháp ch.
Frederick Nietzche khi nói câu lØng danh "ThÜ®ng ñ Çã cht" Çã phäi thêm r¢ng "luÆt pháp phäi thay th Ngài Ç hành xº công l." Theo Nietzsche thì "công l hay bÃt công chÌ có sau khi luÆt pháp Çã ÇÜ®c kin tåo." (Just and unjust exist only after the institute of the law). Tin Ç này cûa Nietzsche nhÃn månh Çn m¶t chû th lãnh Çåo xã h¶i mà kÈ siêu vit (Ubermensch) phäi ª th thÜ®ng tôn. Tuy nhiên, kÈ siêu vit cûa Nietzsche là cûa con ngÜ©i hãnh tin chû quan. Quan nim này tÜÖng ÇÒng v§i phåm trù thÙc h Marxism: ñåo ÇÙc chû quan ÇÜ®c d¿ phóng Ç rÒi ÇÜ®c áp Ç¥t bªi thiu sÓ xuÃt s¡c cho Çám quÀn chúng thoái hóa và låc hÆu. NhÜng Nietzsche khác v§i Marx ª Çim r¢ng kÈ xuÃt s¡c së làm luÆt Ç hܧng dÅn xã h¶i. Công l hay bÃt công, tØ Çó, phát xuÃt tØ chû quan tính cûa luÆt pháp này mà thôi. Trong khi Çó, Marx chû trÜÖng cai trÎ b¢ng båo l¿c chuyên chính cûa thiu sÓ qua chính sách bÃt thÜ©ng và t¿ tác cûa m¶t sÓ nhÕ nhân danh giai cÃp vô sän. ´t nhÃt, Nietzsche Çã Ç¥t m¶t nn täng tÜ duy mang bän chÃt l trí m¥c dù có nhiu tham vng vÜ®t th¡ng chính mình, nhÜ chàng Zarathustra Çã kêu lên, "Con ngÜ©i là cái gì mà phäi ÇÜ®c vÜ®t qua" ("Man is something that is to be surpassed").
Cä Nietzsche lÅn Marx Çu mong ܧc vng siêu hình Ç mong giäi quyt nån hin h»u. Cä hai Çu mang bän chÃt tham vng trí thÙc khi ÇÓi din v§i gi§i hån ng¥t nghèo cûa Ç©i sÓng th¿c nghim. Marx thì nghèo kh°. Nietzsche thì Çau Óm liên miên.
Marx và Nietzsche là hai hin tÜ®ng quan trng trong làn sóng tÜ tܪng công l vÓn vÆt l¶n v§i chính mình nh¢m thoát ra khÕi phåm trù trit hc l tܪng l trí cûa Hegel. ñÓi v§i Hegel, luÆt pháp là s¿ th hin cûa tuyt ÇÓi tính (Gest) qua l trí. NhÜng l trí không th vÜ®t qua th gi§i hin th©i cÛng nhÜ cá nhân không th nhäy qua chính mình. LuÆt pháp, theo Hegel, là cûa quÓc gia. Mà quÓc gia là cÀu trúc cûa l trí. LuÆt pháp là l lë cûa s¿ hin h»u cûa quÓc gia. Ngoài quÓc gia ra, con ngÜ©i không có nÖi ÇÙng nào cä. Cá nhân là con sÓ không khi không có quÓc gia. Marx và Nietzsche, tØ chÓi Hegel, muÓn phû nhÆn l trí tính cûa hin tåi nh¢m phá bÕ nim v tuyt ÇÓi th Ç Çem nhân chû tính cho con ngÜ©i và mi cá nhân.
NhÜng kt quä ÇÜ®c gì? Marx Çem thäm ha kinh hoàng cho lÎch sº trong suÓt th k này. Nietzsche Çem tâm linh Tây PhÜÖng ÇÓi din v§i hÜ vô Ç tØ Çó con ngÜ©i Tây PhÜÖng bÎ bàng hoàng và khûng hoäng trܧc vÃn nån hin sinh mà không giäi quyt ÇÜ®c nhu cÀu công l.
Marx phû nhÆn giá trÎ pháp ch, ca ng®i båo l¿c. Nietzsche tôn th© cái l lë cûa con ngÜ©i siêu vit Ç hòng vÜ®t qua hin tåi. Cä hai Çu bÎ rÖi vào hÓ sâu lÎch sº khi tuyt ÇÓi tính cûa Marxism và hÜ vô tính cûa Nietzsche chÌ là nh»ng äo tܪng huyn nhim cûa nhân loåi trong th©i Çåi chuyn tip mà thôi.
Bài hc tØ Çó phäi có cæn bän hÖn: Nu xã h¶i chÜa th hin ÇÜ®c ܧc vng nhân bän và công l b¢ng giá trÎ và vÆn hành cûa cÖ ch l trí thì khát vng huyn nhim cûa cä Marx lÅn Nietzsche Çu không th ÇÜ®c giäi quyt bªi vì khát vng huyn nhim là khát vng th¿c t mà cä hai là m¶t kt cÃu cûa con ngÜ©i, phát xuÃt tØ con ngÜ©i, mà nhu cÀu th xác phäi giäi quyt trܧc và cæn bän nhÜ là m¶t Çiu kin cÀn thit. ThÕa mãn nhu cÀu huyn nhim, do Çó, Çòi hÕi giäi quyt th¿c t cÖ ch xã h¶i. Cä mÜ©i Kh°ng Tº, Plato, Marx, Rawls Çu không giäi quyt ÇÜ®c vÃn nån Çau kh° cho con ngÜ©i nu không có cÖ ch xã h¶i hin th¿c hóa l tܪng cûa h. Chính nhân loåi, nhÃt là ª các nܧc chÆm tin và nghèo Çói, vÅn lÄn quÄn trong vòng kh° Çau, bÃt công, t¶i ác không phäi là vì h thiu l tܪng Çåo ÇÙc, th¿c ra là h có quá nhiu l tܪng, mà là vì nhu cÀu cÖ ch chÜa ÇÜ®c giäi quyt xong.
V. KT LUN
S¿ th hin công l qua cÖ ch pháp trÎ là Çiu không th tránh khÕi. CÖ ch pháp trÎ cung cÃp cÖ h¶i thº nghim công l cho con ngÜ©i và xã h¶i Ç h nhÆn ra khuyt Çim l tܪng, tåo cÖ h¶i tu b° và cäi cách. Nó là giòng suÓi giäi tÕa Ù Çng tình cäm quÀn chúng, nguôi ngoai hóa mÙc Ƕ nhit thành chính trÎ quá mÙc cûa tÆp th nh¢m tåo m¶t cán cân quân bình cho quÓc gia Ç giäi quyt tØng vÃn Ç theo Üu tiên mà chính trÎ dân chû Çã Ç ra.
th©i Çåi này, con ngÜ©i Çã Çánh mÃt uy quyn tÓi thÜ®ng cûa tôn giáo ÇÓi v§i nh»ng h thÓng mnh lnh giá trÎ Çåo ÇÙc nh¢m giáo hóa và kêu gi con ngÜ©i th¿c thi nn täng công l t¿ nhiên. LuÆt pháp kin tåo tiêu chuÄn công bình, h®p l, khách quan v§i sÙc månh cÜ«ng ch. V§i tÃt cä nh»ng tác døng vÆn hành cûa nó, luÆt pháp Çóng vai trò quan trng trong tin trình giáo døc công dân v m¶t thÙc xã h¶i trên cæn bän tôn trng cá nhân v§i nn täng h tÜÖng. Công l ÇÜ®c nhÆn thÙc nhÜ là trách nhim tÜÖng quan gi»a cá nhân và tÆp th Ç kin tåo bÓi cänh xã h¶i thích h®p cho mi ngÜ©i ÇÜ®c sÓng và hành xº cu¶c Ç©i mình trên thÙc tÜÖng xÙng và tích c¿c. Khi Çåo l cûa ngÜ©i xÜa dåy, "ñØng làm nh»ng gì ÇÓi v§i tha nhân mà chính ta không muÓn tha nhân làm nhÜ th ÇÓi m§i mình" thì luÆt pháp, cÛng trong n¶i dung Çåo ÇÙc h tÜÖng Çó, xác ÇÎnh, "MÙc Ƕ t¿ do cûa bån khi vung cánh tay tùy theo cái l mÛi cûa ngÜ©i hàng xóm Çang ª gÀn hay xa bån" hay là, "t¿ do cûa bån ÇÜ®c tôn trng tÓi Ça Çn mÙc Ƕ mà s¿ hành xº nó không vi phåm t¿ do cûa ngÜ©i khác." Mnh lnh pháp luÆt nhÃn månh tính h tÜÖng (t¿ do cûa tha nhân) ÇÒng th©i cÜ«ng bách bån tôn trng s¿ hin h»u cûa tính h tÜÖng Çó b¢ng s¿ Çe da trØng phåt thích Ùng.
Trong các xã h¶i chÆm tin, thÙc công l vÅn còn xa lå. Con ngÜ©i ª Çó mang n¶i dung Çåo l trong tinh thÀn trách nhim v§i thÀn linh siêu hình hay m¶t khát vng trä thù cho nh»ng t°n thÜÖng cá nhân chÙ không mang thÙc tÜÖng quan Ç giäi quyt nhu cÀu "fairness" (công b¢ng) nh¢m duy trì cán cân quân bình v hành vi và tác Ƕng gi»a con ngÜ©i v§i nhau. CÖ ch luÆt pháp giäi quyt công l không nh»ng chÌ kin tåo cÖ h¶i t¿ do cho cá nhân, giäm thiu bÃt công xã h¶i, mà còn mang tính chÃt tÓi hÆu cûa nh»ng vÃn nån công l mà quÀn chúng v§i giá trÎ Çåo ÇÙc không th giäi quyt ÇÜ®c. ñåo l có th nói, "hãy lÃy ân báo oán," hay là, "ÇÜa má phäi ra nu má trái bÎ Çánh;" nhÜng không ai công nhÆn nh»ng l©i khuyên này có hiu næng th¿c t. Trong khi Çó, luÆt pháp Çem kÈ vi phåm hình luÆt ra trØng phåt, Ç¥t vÃn Ç t¶i phåm trên cæn bän cá nhân (giòng h, con cháu không có liên quan trách nhim) Ç kt án, xº án, tuyên án trØng phåt tÜÖng xÙng, khách quan, h®p l. Cán cân công l Çã ÇÜ®c lÃy låi cân b¢ng. Oán ân chÃm dÙt.
Công l không có cÖ ch th¿c thi là l tܪng không có cÖ h¶i khä thi. CÖ ch này bao gÒm nh»ng b¶ luÆt tØ hin pháp thit lÆp nn täng chính trÎ quÓc gia, th hin chí t¿ do và phåm trù khä th cûa chính quyn ÇÓi v§i xã h¶i, Çn v§i nh»ng b¶ luÆt kinh t tåo næng Ƕng cÖ h¶i và th¿c th giàu có vÆt chÃt, Çn nh»ng b¶ hình luÆt, thÜÖng luÆt, hành chánh Ç hành xº nim công l.
N¶i dung cûa luÆt pháp thit k nn täng tÌnh thÙc cûa l trí, cûa dung h®p, vØa phäi, thính Ùng Ç ÇÜa vÎ th con ngÜ©i lên vai trò chû Ƕng, tØ cá nhân Çn tÜ th công dân, tØ ngôi vÎ tùy vào tình trång thø Ƕng (giai cÃp, tôn giáo...) sang tÜ cách pháp nhân công b¢ng trܧc cán cân quyn hån cûa công l. Cá nhân Çã tØ lâu bÎ nô l tØ nn Çåo l thÀn quyn áp ch Çn nh»ng cÃu trúc chính trÎ båo l¿c. Nh»ng guÒng máy nô l hóa không tåo ÇÜ®c cÖ h¶i cho con ngÜ©i thÙc ÇÜ®c tình trång nô l cûa chính mình. TØ Çó, s¿ thiu v¡ng cûa m¶t cÖ ch l trí nh¢m h®p thÙc hóa tÜ cách và bin minh cai trÎ cÛng là m¶t cän trª l§n lao cho nhân loåi có th sº døng l trí Ç giäi phóng cho mình. Hãy nhìn Çn trÜ©ng h®p này dܧi các ch Ƕ Ƕc tài C¶ng Sän: Nn täng chính thÓng cûa ch Ƕ ÇÜ®c tÒn tåi cä v sÙc månh båo l¿c cÛng nhÜ bin minh v l luÆn. Do Çó, tin trình chuyn hóa ra khÕi nô l tính dܧi các xã h¶i C¶ng Sän xÄy ra nhanh chóng hÖn so v§i th©i ThÜ®ng c°.
Cho Çn khi luÆt pháp ÇÜ®c kin tåo, con ngÜ©i bÎ nô l trong bóng tÓi cûa s¿ trÓng v¡ng cûa thÙc chû Ƕng tích c¿c. LuÆt pháp Ç¥t câu hÕi "tåi sao?" Tåi sao tôi bÎ xº án? Tåi sao git ngÜ©i là vi phåm nghiêm trng? Tåi sao phäi tôn trng nhân quyn? Tåi sao phäi Çóng thu, Çi quân dÎch? ñn lúc nào Çó thì con ngÜ©i phäi thÙc Çn câu hÕi ngÜ®c låi "tåi sao không?" Tåi sao tôi bÎ båc Çãi mà xã h¶i không cho tôi quyn hån th¿c thi công l? Tåi sao chính trÎ không ÇÜ®c r¶ng mª? Tåi sao giòng sông không ÇÜ®c trong såch? Tåi sao tôi nghèo mà không ÇÜ®c có cÖ h¶i kinh t?
TØ khä næng Ç¥t câu hÕi, cá nhân kin tåo tÜ tܪng và phác ha l tܪng, xô ÇÄy h vào con ÇÜ©ng hành Ƕng, tìm cách trä l©i nh»ng câu hÕi Çó cho chính mình, theo mình, và bªi chính mình. Th gi§i khách quan, Ç©i sÓng n¶i tâm, cûa quÓc gia, dân t¶c, gia Çình, cûa cÖ h¶i, cûa quyn hån, cûa trách nhim Çu là m¶t phÀn cûa riêng tôi ÇÒng th©i là cûa mi ngÜ©i "jointly and severally." Tôi là chû nhân cûa quÓc gia này, chính quyn này, t° quÓc này. ChÌ có Tôi nhân danh chính Tôi, qua thÙc quÓc dân, tôn trng t° quÓc Çn mÙc Ƕ mà Tôi chÃp nhÆn qua thÙc, qua lë phäi cûa công l, cûa nhu cÀu cûa chính bän thân Tôi. Tôi không muÓn nô l cho cøm tØ trØu tÜ®ng "t° quÓc linh thiêng" nào cä nu con ngÜ©i nhÜ Tôi vÅn còn nô l bªi tÆp th chû nghïa, phÄm giá nhân cách vÅn chÜa ÇÜ®c tôn trng, hay là chính chúng tôi vÅn còn bÃt l¿c chÜa có Çû chí Ç b¡t bu¶c cÖ ch quÓc gia tôn trng mình.
Ý thÙc ÇÜ®c nh»ng Çiu Çó là håt giÓng Çã nÄy mÀm cho tin trình tin hóa chính trÎ Ç kin tåo t¿ do, Ç ÇÄy bóng tÓi nô l vào quá khÙ, Ç thÃy r¢ng, nu có l tܪng thì phäi thit lÆp cÖ ch th hin qua m¶t n¶i dung công l mà pháp luÆt Çóng vai trò thÜ®ng tôn.
Trách nhim cao nhÃt là trách nhim t¿ do. Gánh n¥ng bao gÒm và trïu Çòn hÖn cä là gánh n¥ng t¿ do. T¿ do không nh»ng chÌ là s¿ thiu v¡ng km kËp, áp bÙc mà là mÙc Ƕ khä næng t¿ chû, t¿ quän cho chính mình. MÙc Ƕ này là bän chÃt cûa cÖ ch quän trÎ. Chúng ta có th Çánh giá nÃc thang t¿ do cûa m¶t xã h¶i qua khä næng và bän chÃt cûa chính quyn và cÖ ch pháp ch liên h.
Mà công l, nu không gì hÖn, là m¶t n¶i dung cûa bän chÃt t¿ do ÇÜ®c th hin qua cÖ ch và tin trình th¿c thÎ pháp luÆt.
Và chúng ta phäi Çánh giá và tranh luÆn v Affirmative Action trong n¶i dung và næng Ƕng trit luÆt nhÜ th.