NGUYN XUÂN NGH¸A
Nói t§i tình hình kinh t nܧc ta có th là nói t§i tình trång tranh tÓi tranh sáng, ho¥c trång thái cûa ly nܧc nºa vÖi nºa ÇÀy. Tùy theo khä næng lÜ®ng ÇÎnh m¶t tình hình thÜ©ng xuyên bin Ç°i, và bin Ç°i khá nhanh, ho¥c tùy theo quan Çim chính trÎ tiên thiên, ngÜ©i ta có th có nh»ng phê phán bi quan hay låc quan, cho r¢ng ly nܧc vÅn còn vÖi m¶t nºa, ho¥c Çã ÇÀy m¶t nºa. Th¿c ra, v m¥t thuÀn túy kinh t, tình hình Çã có cäi thin so v§i mÜÖi næm v trܧc. NhÜng, nhìn vào tÜÖng lai, vic nܧc ta muÓn nâng l®i tÙc ÇÒng niên m¶t ÇÀu ngÜ©i tØ mÙc 200 hin nay t§i 400 MÏ kim vào cuÓi th k, ho¥c trong mÜ©i næm t§i, Ç ÇÜ®c b¢ng m¶t nºa mÙc sÓng cûa nܧc nghèo nhÃt trong các nܧc ASEAN là Nam DÜÖng, quä vÅn là m¶t tham vng l§n: ta phäi duy trì m¶t mÙc tæng trܪng liên tøc là 14% m¶t næm trong næm næm t§i, ho¥c 7% trong mÜ©i næm t§i. Trên th gi§i, sÓ quÓc gia hin Çåt ÇÜ®c mÙc tæng trܪng liên tøc khoäng 7% m¶t næm chÜa lên t§i m¶t chøc.
Sau nhiu bài tìm hiu v tình hình kinh t trong nܧc, v§i nh»ng nhÆn ÇÎnh không mÃy låc quan, bài vit kÿ này së cÓ g¡ng nêu lên m¶t sÓ nhÆn xét v nh»ng Üu tiên trong sách lÜ®c phát trin kinh t cûa Vit Nam. Bài vit së khªi ÇÀu b¢ng vài t°ng kt v hin trång trܧc khi nêu lên khäo hܧng bÓ trí nh»ng Üu tiên. Trong khuôn kh° cûa m¶t bài tiu luÆn, tác giä b¡t bu¶c phäi giän lÜ®c rÃt nhiu nh»ng l luÆn cæn bän và xin ÇÜ®c s¿ thông cäm cûa bån Çc.
Tình Hình Kinh T Xã H¶i
L®i tÙc ÇÒng niên cûa m¶t ngÜ©i dân Vit Nam ÇÜ®c các ÇÎnh ch quÓc t ܧc lÜ®ng ª khoäng 200 MÏ kim, thu¶c loåi nghèo nhÃt th gi§i. NhÜ trong nhiu nn kinh t kém phát trin, chÌ sÓ này khó bao gÒm ÇÜ®c nh»ng d» kin cûa nn kinh t "chui" (không chính thÙc, không thÓng kê ÇÜ®c),cho nên l®i tÙc th¿c t có th là cao hÖn chút ÇÌnh. NhÜng, dù sao, tØ cu¶c khäo sát m§i nhÃt v mÙc sÓng dân cÜ do Ngân hàng Th gi§i hܧng dÅn th¿c hin (1), có t§i 51% dân sÓ nܧc ta vÅn thu¶c mÙc bÀn cùng vì không Çû th¿c phÄm và nh»ng nhu yu phÄm cæn bän Ç có nhit lÜ®ng hàng ngày là 2,100 calorie cho m¶t ngÜ©i (xem Bäng 1, chÌ sÓ xã h¶i).
Do nghèo Çói và suy dinh dÜ«ng mà t l thiu nhi bÎ còi lên t§i 57% dân sÓ trÈ em. Do cÖ cÃu kinh t nông nghip và låc hÆu cho nên nông nghip vÅn chim 1/3 sän lÜ®ng toàn quÓc và hÖn 70% dân sÓ lao Ƕng vÅn phäi bám lÃy ÇÃt mà sÓng trong các ngành ngh nông lâm ngÜ møc, v§i næng suÃt thÃp.
Hin nay, dÎ bit l®i tÙc gi»a các nhóm "giàu" nhÃt và nghèo nhÃt cûa nܧc ta vÅn còn thÃp, nu ta so sánh v§i hoàn cänh cûa nhiu nܧc nghèo khác. NhÜng,tin trình phát trin së Çào sâu sai bit này và nh»ng vÃn Ç kinh t có th suy ÇÒi thành mâu thuÅn Çáng lo gi»a các ÇÎa phÜÖng hay thành phÀn dân chúng. Trܧc m¡t, hin tÜ®ng Çô thÎ hóa còn dÅn Çn nhiu áp l¿c nhân khÄu và xã h¶i tØ nông thôn d¶i vào thành phÓ, v§i l¡m t Çoan khó tránh. S¿ giao tip khá Ƕt ng¶t v§i th gi§i bên ngoài së còn gây l¡m cám d mãnh lit, nhÃt là cho tu°i trÈ, khi mà nn täng væn hóa và tinh thÀn cûa nܧc ta bÎ soi mòn quá n¥ng cho nên khó ngæn ngØa hay chÓng Ç« n°i.
V§i cÖ cÃu sän xuÃt nói chung còn yu, sÙc ÇÀu tÜ còn thÃp (dܧi 20% t°ng sän lÜ®ng n¶i ÇÎa) vì tit kim ít (tØ 7 t§i 12% t°ng sän lÜ®ng), trong khi dân sÓ gia tæng quá nhanh (2.1%)- và së còn gia tæng månh vào cuÓi th k này khi h sÓ tính phái (sex ratio) trª låi bình thÜ©ng sau nhiu thÆp niên chin tranh- thÃt nghip cÛng là m¶t nan Ç l§n trong hin tåi và trong thÆp niên t§i. Mi næm nܧc ta låi có thêm ít nhÃt hÖn m¶t triu ngÜ©i Çn tu°i Çi vào thÎ trÜ©ng lao Ƕng. Trong thÎ trÜ©ng Çó, hin Çã có hai triu thÃt nghip ª thành thÎ và gÀn m¶t nºa dân sÓ bÎ khim døng tåi min núi hay nông thôn.
Gi»a bÓi cänh ng¥t ngèo này, kinh t nܧc ta vÅn có nh»ng yu kém cæn bän m¶t xÙ nông nghip låc hÆu låi Çang chuyn tØ ch Ƕ quän l kinh t tÆp trung k hoåch sang ch Ƕ phân quyn cûa kinh t thÎ trÜ©ng: hå tÀng cÖ sª vÆt chÃt là giao thông và liên låc bÎ rung nát; hå tÀng cÖ sª pháp l và ÇÎnh ch thì thô thin và chÜa thÕa mãn nhu cÀu cûa sinh hoåt kinh t thÎ trÜ©ng, chÜa giäi phóng sÙc sän xuÃt cûa tÜ doanh; hå tÀng cÖ sª xã h¶i là giáo døc, y t và môi sinh thì låc hÆu và suy nhÜ®c.
Ngoài ra, ngay trܧc m¡t, cÖ cÃu kinh t trên khuôn kh° toàn quÓc vÅn chÜa °n ÇÎnh và còn nhiu thÃt quân bình cho nên nn móng cûa công cu¶c phát trin, nhìn trên khía cånh chánh sách, vÅn bÃp bênh (xem Bäng 2, chÌ sÓ kinh t). Sai lÀm nhÕ cÛng có th dÅn Çn chÃn Ƕng l§n, nhË nhÃt cÛng là nån låm phát, Çang có chiu hܧng gia tæng trong nh»ng tháng qua.
Khäo Hܧng Chn L¿a Ðu Tiên
V phÜÖng pháp, ta phäi chÃp nhÆn th¿c t là mình không bao gi© có Çû phÜÖng tin giäi quyt cùng m¶t lúc nhiu møc tiêu khác nhau. Vì vÆy mà kinh t cÛng là m¶t chuyên khoa v chn l¿a. NgÜ©i ta phäi chn l¿a nh»ng møc tiêu Üu tiên theo m¶t trình t¿ nào Çó, thuÀn nhÃt v§i møc Çích cæn bän và thích h®p v§i Çiu kin cûa tình hình, Ç gi»a nh»ng nhu cÀu có khi mâu thuÅn tìm ÇÜ®c m¶t giäi pháp tÓi häo. ñây là khäo hܧng khách quan Ç våch ra m¶t sách lÜ®c,m¶t trình t¿ h®p l giäi quyt các nhu cÀu.
Sau Çây là tóm lÜ®c m¶t sÓ Çiu kin cæn bän cûa kinh t và xã h¶i nܧc ta: Vit Nam không dÒi dào tài nguyên nhÜ nhiu ngÜ©i låc quan phóng Çåi, nhÜng cÛng có Çû và có Çû loåi cÀn thit Ç ym tr® cho công cu¶c phát trin. Dân t¶c ta cÛng cÀn cù và hiu hc cho nên Çã s§m bit rút tÌa kinh nghim dù còn ít Õi Ç có th sän xuÃt và sinh hoåt trong cÖ ch kinh t t¿ do. Vit Nam cÛng n¢m vào vÎ trí ÇÎa dÜ thuÆn l®i Ç có th mÜ®n sÙc ngÜ©i (tin tài và kÏ thuÆt) làm l¿c phát trin cho mình. VÃn Ç là phäi bit cách, bit s§m, và bit Çúng.
NhÜng, thÙ nhÃt, m¥c dù là trong dài hån kinh t có nhiu trin vng, ngay trܧc m¡t thì sÙc dân vÅn chÜa bung ht khä næng vì nh»ng yu kém trong ba lãnh v¿c hå tÀng Çã nói (vÆt chÃt, pháp ch và xã h¶i). ThÙ hai, m¥c dù phát trin së Çem låi cu¶c sÓng vÆt chÃt cao hÖn cho nhiu ngÜ©i hÖn, nh»ng vÃn Ç xã h¶i khó tránh trong bu°i giao th©i m§i là Çe da l§n lao nhÃt.
VÃn Ç xã h¶i sª dï Çáng quan tâm hÖn cä là vì nܧc ta Çang cùng m¶t lúc vÜ®t qua nh»ng Ç°i thay l§n trong phÜÖng thÙc sän xuÃt (tØ nông nghip lên công nghip, gi»a m¶t th gi§i mà sinh hoåt hÆu công nghip Çã thành ph° bin, và có tr¿c tip tác Ƕng vào xã h¶i và tâm l dân chúng thành phÓ), và Ç°i thay trong phÜÖng thÙc t° chÙc quän trÎ (cûa m¶t xã h¶i Çang tin rÃt chÆm ra khÕi hành thái tÆp quyn và sÙc n¥ng cûa tÆp quán) Ç làm quen v§i hình thái phÓi h®p cûa thÎ trÜ©ng, vô hình mà rÃt tàn khÓc trong k luÆt và cånh tranh. Chúng ta låi Çang chuyn Ç°i bên cånh m¶t cÜ©ng quÓc Çang có nh»ng tham vng quÓc t Çáng quan ngåi.
Trên cÖ sª Çó, sau Çây là vài nhÆn xét v nh»ng møc tiêu Üu tiêu nu ta muÓn Çåt møc Çích cæn bän là phát trin kinh t trong hài hòa xã h¶i.
TØ Møc ñích Cæn Bän ñn Các Møc Tiêu Chin LÜ®c
Thông thÜ©ng, møc Çích càng xa thì càng dÍ có nhiu ngÜ©i ÇÒng ; dÎ bit nu có là ª phÜÖng thÙc tin hành. Vào hoàn cänh nܧc ta, møc Çích kinh t Ça sÓ có th ÇÒng là phát trin kinh t Ç dân t¶c và ÇÃt nܧc giàu månh hÖn. NhÜng, trong hoàn cänh nܧc ta, Çiu kin cûa møc Çích Çó là phäi phát trin cân ÇÓi, hÀu phó sän cûa phát trin không là nh»ng chênh lch së Çào sâu thành mâu thuÅn. Ta tåm gi møc Çích này là phát trin kinh t trong hài hòa xã h¶i.
V§i th¿c trång nܧc ta là m¶t xÙ công nghip v§i cÖ cÃu sän xuÃt låc hÆu, møc Çích cæn bän Çó trܧc tiên Çòi hÕi m¶t sách lÜ®c th¿c hin qua ít nhÃt hai giai Çoån. Giai Çoån ÇÀu là nh»ng bin pháp chû Ƕng chÃn chÌnh tình hình Ç không làm hin trång suy ÇÒi thêm và Ç nâng nông thôn ra khÕi mÙc khÓn cùng hin tåi. Giai Çoån hai, có lë chÌ thành th¿c t trong th©i hån næm bäy næm n»a, là tåo Çiu kin cho m¶t công cu¶c phát trin cao hÖn v phÄm chÃt. ChÌ ª giai Çoån hai này ta m§i thÃy giÃc mÖ kÏ ngh hóa hay hin Çåi hóa ÇÃt nܧc trª thành hin th¿c, chÙ trong giai Çoån trܧc m¡t, ta cÓ làm sao Ç Ça sÓ lên khÕi s¿ bÀn cùng nguy kÎch thì cÛng Çã là m¶t Çiu may m¡n.
TØ nhÆn ÇÎnh bi quan này, møc tiêu chin lÜ®c ÇÀu tiên së là nh»ng chÜÖng trình kt h®p kinh t v§i xã h¶i Ç giäm b§t s¿ nghèo Çói tåi nhiu ÇÎa phÜÖng, nhÃt là 12 tÌnh min núi ngoài B¡c và 6 tÌnh duyên häi min Trung cùng v§i thành phÓ Hu là hai vùng tÆp trung 40% dân sÓ nghèo Çói toàn quÓc. Nu ngÜ©i mình không Üu tiên giäi quyt vÃn Ç này, lân bang có th nhäy vào giäi quyt h¶, vì nh»ng møc tiêu cûa h, và nܧc ta së rÃt dÍ bÎ phân hóa. Nhiu ngÜ©i thû c¿u thì vÅn e ngåi ho¥c chÓng ÇÓi các công tác xã h¶i cûa nh»ng t° chÙc ngoài chính phû (NGO) có ngÜ©i Vit häi ngoåi tham d¿, mà nhÜ không thÃy nguy cÖ xuÃt phát ª k bên.
Tuy nhiên, v dài, chÌ có tæng trܪng sän xuÃt m§i thit th¿c giäi quyt nån bÀn cùng. V§i 90% ngÜ©i nghèo hin sÓng tåi nông thôn, và møc tiêu chin lÜ®c cûa tæng trܪng kinh t Çòi hÕi Üu tiên phát trin nông thôn, trܧc khi ta mÖ Ü§c t§i nh»ng d¿ án công nghip l§n lao ÇÜa nܧc ta vào th k 21. Nu không, ta së có ngay các Çô thÎ hc Çòi sinh hoåt theo th k 21 nhÜ nh»ng Óc Çäo låc lõng gi»a Ça sÓ nông thôn còn sinh hoåt theo khuôn kh° cûa th k 19.
Hin nay, tØ cä vic cÙu Çói lÅn vic phát trin nông thôn Çu g¥p m¶t t¡c nghën, và Çây cÛng là t¡c nghën cûa công cu¶c phát trin dài hån, Çó là tình trång møc nát và yu kém cûa hå tÀng cÖ sª. Vì vÆy, møc tiêu chin lÜ®c thÙ ba së phäi là trùng tu và phát trin hå tÀng cÖ sª, v giao thông liên låc, v næng lÜ®ng và tin ích công c¶ng nhÜ Çin nܧc và v sinh sÖ Ç£ng.
NhÜng, ngÀn Ãy møc tiêu së Çu khó Çåt nu ta không °n ÇÎnh ÇÜ®c cÖ ch kinh t, không khai thông ÇÜ®c nh»ng ách t¡c v chánh sách, pháp l và ÇÎnh ch, và không phát trin ÇÜ®c loåi tài nguyên duy nhÃt mà ta có m¶t cách dÒi dào và vô tÆn, là nguÒn nhân l¿c. Ba loåi vÃn Ç Çó Çòi hÕi ta phäi giäi quyt ba møc tiêu chin lÜ®c sau cùng là °n ÇÎnh khuôn kh° kinh t, cäi t° hành chánh và ÇÎnh ch, và phát trin nhân l¿c.
T°ng kt låi, møc Çích cæn bän dÅn ta t§i sáu møc tiêu chin lÜ®c trong dæm ba næm t§i là:
1. CÙu t xã h¶i (cho nh»ng ÇÎa phÜÖng, nh»ng thành phÀn bÀn cùng và cä nh»ng ngÜ©i không theo kÎp sÙc Ç°i thay quá nhanh cûa kinh t thÎ trÜ©ng).
2. Phát trin nông thôn (Ça næng hóa và nâng cao næng suÃt nông nghip, phát trin các ngành công nghip phù tr® nông nghip, phát trin h thÓng nông tín và các chÜÖng trình khuyn nông, phát trin tin ích công c¶ng nhÜ Çin khí, nܧc ngt, v sinh, dÎch vø chuyn vÆn, v.v...)
3. Trùng tu và phát trin hå tÀng vÆt chÃt (nâng cÃp các trøc giao thông chính, phát trin giao thông tåi thôn quê, Çin khí hóa và cung cÃp nܧc cho thôn quê, hin Çåi hóa viÍn thông). Trܧc m¡t, ta cÀn tÓi hiu hóa vic sº døng nguÒn vin tr® chính thÙc Çã cam kt cho các d¿ án xây d¿ng hå tÀng.
4. n ÇÎnh khuôn kh° kinh t toàn quÓc Ç huy Ƕng tit kim và thu hút ÇÀu tÜ. Møc tiêu chin lÜ®c này Üu tiên Çòi hÕi nhiu cäi cách trong chánh sách kinh t Ç °n ÇÎnh vÆt giá và trong phÜÖng thÙc quän l kinh t cûa chính quyn Ç nâng cao khä næng ÇÓi phó linh Ƕng cûa nn kinh t, giúp cho tÜ doanh làm æn dÍ dàng và dÍ tåo thêm công æn vic làm cho dân chúng.
5. Cäi t° hành chánh và phát trin ÇÎnh ch (xây d¿ng khuôn kh° pháp l hin Çåi trong Çó tÜÖng quan phÓi h®p cûa thÎ trÜ©ng và chính quyn phäi ÇÜ®c minh ÇÎnh; tæng cÜ©ng vai trò cûa tÜ nhân ÇÒng th©i giäm thiu s¿ can thip cûa nhà nܧc vào sinh hoåt kinh t; nâng cao khä næng quän l kinh t cûa guÒng máy công quyn Ç giäm dÀn s¿ l thu¶c vào nh»ng quy ÇÎnh chính trÎ phi kinh t; phát trin nh»ng ÇÎnh ch cÀn thit cho sinh hoåt kinh t thÎ trÜ©ng...)
6. Phát trin nhân l¿c (Çào tåo låi nh»ng ngÜ©i tåi chÙc, huÃn ngh và cäi thin tay ngh cho nh»ng ngÜ©i Çang lao Ƕng, cäi t° giáo døc tØ cÃp Çåi hc xuÓng, cäi thin h thÓng y t công c¶ng và các dÎch vø xã h¶i, phát trin và bäo v môi sinh...)
Các sinh hoåt trong xã h¶i dï nhiên thÜ©ng xuyên Çan kt v§i nhau, vì vÆy mà bin pháp kinh t tÃt së tác Ƕng Çn xã h¶i và các chÜÖng trình xã h¶i Çu cÛng änh hܪng t§i công cu¶c phát trin nông thôn và khi Çåi Ça sÓ tåi nông thôn có cu¶c sÓng ÇÜ®c tÜÖng ÇÓi cäi thin, næng suÃt cûa nông nghip rÒi công nghip cÛng së gia tæng. N¡m v»ng quy luÆt tác Ƕng gi»a các lãnh v¿c trên là m¶t Çòi hÕi kÏ thuÆt.
Tuy nhiên, then chÓt cûa ngÀn Ãy vÃn Ç và cä änh hܪng dây chuyn cûa nh»ng møc tiêu chin lÜ®c v§i nhau, Çu tùy thu¶c ª m¶t chn l¿a quan trng nhÃt: ngÜ©i dân hay nhà nܧc m§i là nh»ng ngÜ©i có khä næng tåo d¿ng ra s¿ trù phú cûa m¶t quÓc gia?
Ngày nay, th¿c t cho thÃy là nhà cÀm quyn Vit Nam Çã công nhÆn và khuyn khích s¿ tham gia cûa tÜ nhân vào sinh hoåt kinh t. Dù miÍn cÜ«ng hay th¿c t, quyt ÇÎnh trên cÛng Çã là m¶t chn l¿a coi nhÜ quan trng nhÃt tØ mÜ©i næm qua. NhÜng, quyt ÇÎnh trên cÀn ÇÜ®c th hin rõ ràng hÖn trong th¿c t cûa luÆt l và chánh sách, Ç sÙc dân ÇÜ®c bung Çúng múc và Ç ch¥n ÇÙng tham nhÛng hay nh»ng phän Ùng thái quá Çã xäy ra. Nguyên nhân cûa s¿ trì tr có th là vì nhiu ngÜ©i chÜa rõ là nu không quän l sinh hoåt kinh t thì chính quyn së làm gì; và nu không can thip vào sinh hoåt kinh t thì guÒng máy nhân s¿ trong h thÓng chính quyn Çó së sÓng th nào, v§i l®i tÙc ª Çâu ra.
Nh»ng ngÜ©i làm kinh t thì chÌ có th nói t§i nh»ng bÓ trí Üu tiên, còn tÜÖng quan giÛa phÓi trí cûa thÎ trÜ©ng và cûa nhà nܧc là m¶t vÃn Ç không thuÀn túy kinh t. các nܧc khác, vÃn Ç ÇÜ®c công khai thäo luÆn, ª Vit Nam, tÆp quán cûa thói quen tÆp quyn khin vÃn Ç trên ít có cÖ h¶i m° xÈ rõ ràng, cho nên ngÜ©i ta cÛng khó lÃy quyt ÇÎnh m¶t cách nhanh chóng.
Vì vÆy mà nܧc ta vÅn ª trong tình trång tranh tÓi tranh sáng...