NguyÍn ñÙc Lâm, 10-95.
L©i mª ÇÀu.
Trong th©i gian gÀn Çây, rÃt nhiu vÃn Ç Çã ÇÜ®c Çem ra bàn cãi sôi n°i tåi quÓc h¶i Hoa-kÿ và trên toàn th nܧc MÏ. Khªi ÇÀu là vÃn Ç ngæn ngÜà di dân bÃt h®p pháp và vÃn Ç c¡t giäm quyn l®i cûa cÜ dân h®p pháp nhÜng chÜa có quÓc tÎch Hoa Kÿ. K Çn là vÃn Ç cäi t° an-sinh xã h¶i và cäi t° y-t. Tip theo là vÃn Ç "affirmative action". M§i Çây nhÃt là vÃn Ç cäi t° giáo døc, trong Çó có vÃn Ç "Anh ng» là ngôn ng» chính thÙc" (English as an official language) và giáo døc song ng» (bilingual education). TuÀn báo US News & World Report sÓ ra ngày 25-09-95, trong loåt bài chû Ç "M¶t quÓc gia, m¶t ngôn ng»?" (One Nation, One Language?) Çã ÇÜa ra các câu hÕi then chÓt nhÜ:- Liu vic dùng Anh ng» làm ngôn ng» chính thÙc có tåo ÇÜ®c Çoàn kt hay låi gây chia rë quÓc gia? (Would making English the nations official language unite the country or divide it?) .- Giáo døc song ng» có mang låi kt qûa không? (Does bilingual teaching work?).Trong møc "Trang ThÜ ñ¶c Giä" (The Letters Page) và dܧi hàng tít "Bilingual Education is failing" (Giáo døc song ng» Çang bÎ thÃt båi), nhÆt báo San Jose Mercury News sÓ ra ngày 16-09-95, Çã Çæng täi m¶t loåt ba lá thÜ cûa Ƕc giä gºi Çn gÒm toàn nh»ng luÆn cÙ nh¢m Çä kích n¥ng n chÜÖng trình giáo døc song ng» nói chung và vic dåy song ng» tåi håt Santa Clara nói riêng.Trong møc Çích thu thÆp các tài liu cæn bän Ç cung cÃp cho qúy Ƕc giä, ngÜ©i vit xin trình bày các kin cûa cä hai phía bênh, chÓng liên quan Çn chû trÜÖng "English only" và giáo døc song ng». NgÜ©i vit cÛng mong các bÆc phø huynh hc sinh và các vÎ giáo chÙc kh¡p nÖi góp thêm Ç vÃn Ç ÇÜ®c sáng tÕ hÖn.
M¶t sÓ d» kin cæn bän.
Theo thÓng-kê cûa Nha Kim Tra Dân SÓ (Census Bureau) thì næm 2026 có t§i 8.7 % dân sÓ MÏ sanh ÇÈ tåi các quÓc gia khác ngoài Hoa-kÿ. Khoäng 31.8 triu ngÜ©i không nói ting Anh và dùng m¶t ngôn ng» khác trong gia Çình. Hin có trên 300 ngôn ng» khác nhau Çang ÇÜ®c sº døng trên ÇÃt MÏ. Tåi quÆn håt Dade thu¶c tiu bang Florida có 5,190 hc sinh nói không dܧi 56 thÙ ting khác nhau. Trên toàn quÓc có khoäng 3 triu hc sinh ÇÜ®c xp vào loåi "Khä næng Anh ng» gi§i hån" (Limited English Proficiency or LEP) trong sÓ Çó 45% là cÜ dân cûa tiu bang California. Ngân sách cûa liên bang dành cho vic ym tr® 600,000 hc sinh LEP là 156 triu. Ngoài ra là tin cûa tiu-bang và các cÖ quan Çiå phÜÖng. Tåi thành phÓ l§n nhÃt cûa Hoa Kÿ là N»u Чc, trong sÓ 1.03 triu hc sinh có 84.2 % nói ting Anh, 10.7% nói ting MÍ và 5.1% nói nh»ng ngôn ng» khác. Tåi Los Angeles, m¶t thành phÓ l§n khác cûa Hoa-kÿ, có t°ng c¶ng 632,973 hc sinh. Trong sÓ này chÌ có 53.4% nói ting Anh, còn 42.7% nói ting MÍ và 3.9% nói các ngôn ng» khác nhÜ ting TÀu, ñåi Hàn, Phi LuÆt Tân, Vit Nam, v.v.. (US News & Wold Report, 25-9-95).
Báo cáo næm 2026 cûa Nha Giáo Døc Song Ng» (Bilingual Education Office) thu¶c B¶ Giáo døc Tiu bang California cho thÃy có t§i 1,215,218 hc sinh ÇÜ®c xp vào loåi LEP. Trong sÓ này hc sinh gÓc MÍ Çông nhÃt v§i 943,559 ngÜ©i, chim t l 77.6%. K Çn là hc sinh gÓc Vit v§i 49,788 ngÜ©i, chim t l 4.1%). So v§i t°ng sÓ 623,328 hc sinh ÇÜ®c xp vào loåi "Khä næng Anh ng» lÜu loát" (FEP) thì sÓ hc sinh "LEP" Çông gÃp Çôi (California Dept. of Education, 9-94).
Tåi tiu bang Massachusetts, bài thi b¢ng lái xe ÇÜ®c dÎch và in ra 24 thÙ ting.
Các Çåo luÆt v quyn ÇÀu phiu Çòi hÕi phäi có phiu bÀu song ng» và Ça ng» tåi nh»ng nÖi h¶i Çû túc sÓ cº tri Çã ghi danh Çi bÀu có khä næng Anh ng» gi§i hån nhÜ tåi Santa Clara, Orange County và ngay tåi tiu bang California.
Các mÅu khai thu l®i tÙc b¢ng ting Tây Ban Nha cÛng Çã ÇÜ®c cÖ quan thu vø Liên bang (Internal Revenue Service) phát hành.
Làn sóng di dân -cä h®p pháp lÅn bÃt h®p pháp- Çã và Çang tip tøc du nhÆp vào Hoa-kÿ nhiu ngôn ng» m§i lå. Nh»ng phí t°n và phÙc tåp do tình trång Ça ngôn ng» gây ra Çã là Ƕng l¿c chính thúc ÇÄy phong trào c° võ cho vic dùng Anh ng» nhÜ m¶t ngôn ng» duy nhÃt và chính thÙc. Phong trào này càng ngày càng ÇÜ®c nhiu ngÜ©i ûng h¶. Theo kt qûa cu¶c thæm dò kin m§i nhÃt cûa tuÀn báo US. News & World Report thì có t§i 73% dân chúng Hoa Kÿ nghï r¢ng Anh ng» nên ÇÜ®c dùng làm ngôn ng» chính thÙc cûa chính quyn. ñiu này có nghïa là së không có vÃn Ç phiu bÀu song ng» hay các thông cáo và thông báo b¢ng hai ho¥c nhiu thÙ ting nhÜ hin nay n»a. V phía QuÓc h¶i Hoa Kÿ, cä chû tÎch Hå vin Newt Gingrich lÅn thÜ®ng nghÎ sï Bob Dole, thû lãnh khÓi Ça sÓ tåi ThÜ®ng vin, và hÖn m¶t phÀn ba dân biu QuÓc-h¶i Çu ûng h¶ vic Ç trình d¿ luÆt công nhÆn Anh ng» là ngôn ng» chính thÙc cûa Hoa Kÿ. Hin nay Çã có 22 tiu bang và m¶t sÓ ÇÎa phÜÖng Çã ban hành luÆt chÌ cho phép xº døng Anh ng» mà thôi - "English only"
Nh»ng luÆn cÙ ûng h¶ "English only" và Çòi hûy bÕ chÜÖng trình giáo døc song ng».
Nh»ng ngÜ©i ûng h¶ chû trÜÖng "English only" và Çòi hûy bÕ chÜÖng trình giáo døc song ng» cho r¢ng "vic chÃp nhÆn trên 300 ngôn ng» khác nhau tåi Hoa-kÿ làm suy giäm Ƕng l¿c hc Anh ng» và trª thành công dân Hoa-kÿ" và "vic ÇÜa Anh ng» lên thành m¶t biu tÜ®ng thiêng liêng" së tåo cho Anh ng» m¶t hÃp l¿c månh hÖn ÇÓi v§i nh»ng ngÜ©i di dân tØ nܧc ngoài Çn.
Bill George, m¶t cÜ dân cûa thành phÓ Sunnyvale và là m¶t trong sÓ nh»ng ngÜ©i ûng h¶ chû trÜÖng "English only", ÇÜa ra viÍn tÜ®ng r¢ng vic c° võ cho phong trào Ça væn hóa së kt thúc b¢ng cách ÇÜa nܧc MÏ t§i nh»ng cu¶c chin tranh væn hóa và bè nhóm mà thôi. Ông ta nói r¢ng "NgÜ©i ta nên hãnh din v tông tích và nguÒn gÓc cûa mình, nhÜng h Çn Çây v§i møc Çích gì? ñ trª thành ngÜ©i MÍ, ngÜ©i TÀu, ngÜ©i Vit tåi MÏ Ü? Hay là Ç trª thành ngÜ©i MÏ?" (SJMN, 16-09-95).
M¶t ngÜ©i khác, D.A Smith, cÜ dân cûa thành phÓ Palo Alto, tÕ ra nóng näy hÖn. Ông ta nói "Tôi ghét phäi trä thu và tin Çin thoåi Ç in các l©i hܧng dÅn bÀu cº và cách sº døng Çin thoåi b¢ng nhiu ngôn ng» khác nhau, càng ngày càng nhiu, cÛng nhÜ phäi Çóng thu Ç ym tr® cho m¶t h thÓng giáo døc Ça ng» kh°ng lÒ và vô hiu kinh khûng" (SJMN, 16-09-95)
Ông cho r¢ng "nh»ng chính trÎ gia c° võ cho English only Çang c° võ cho s¿ Çoàn kt chÙ không phäi s¿ chia rë. Không gì g¡n bó ngÜ©i ta v§i nhau hÖn là m¶t ngôn ng» chung và không gì phân cách ngÜ©i ta hÖn là s¿ thiu v¡ng nó" (SJMN, 16-09-95).
V phÜÖng din tài chánh, có kin cho r¢ng vic loåi bÕ giáo døc song ng» së giúp tit kim ÇÜ®c m¶t MÏ Kim cho mi hc-sinh mi ngày (US News & World Report, 25-09-95). NhÜ vÆy tính ra, có th tit kim hàng træm triu mi næm.
VÃn Ç "English only" có th¿c s¿ cÀn thit không?
Chû trÜÖng "English only" th¿c ra cÛng ch£ng có gì m§i lå. Cách Çây hÖn 200 næm, John Adams Çã lên ting Çòi hÕi phäi thit lÆp m¶t hàn lâm vin v§i "nhim vø cao cä" là duy trì ÇÜ®c s¿ thuÀn nhÃt cûa Anh ng», nghïa là không pha tr¶n, không du nhÆp ting cûa nܧc khác vào (US News & World Report, 25-09-95).
Trên th¿c t, ܧc mÖ cûa John Adams Çã ch£ng bao gi© thành t¿u và Anh ng» hay MÏ ng» (American English) cÛng giÓng nhÜ dân MÏ Çã pha tr¶n nhiu thÙ ting cûa nhiu s¡c dân khác nhau, giÓng nhÜ m¶t bàn tic bày thÙc æn "Tä pí lù" Smorgasbord. NgÜ©i ta ghi nhÆn r¢ng ba phÀn tÜ (3/4) các tØ ng» trong t¿ Çin Anh ng» hin th©i là mÜ®n tØ ngôn ng» cûa nܧc khác. Gerald Parshall, tác giä bài báo "A glorious Mongrel" Çæng trong US News & World Report tháng 9-95 vØa qua, khi mô tä tình trång "vay mÜ®n ngôn tØ" cûa Anh ng» Çã ÇÜa ra m¶t thí dø thÆt thích thú sau Çây: "Ask your pal (Romany) to go to the opera (Italian), and he may prefer to go hunting in the boondocks (Tagalog), to play polo (Tibetan) or to visit the zoo (Greek) to test his skill (Danish) at milking the camel (Hebrew), after that he may need a shampoo (Hindi)".
Chúng ta thÃy r¢ng trong m¶t câu ng¡n nhÜ trên Çã có t§i tám ch» in nghiêng mÜ®n tØ các ngôn ng» khác nhÜ Hy-låp, Tây Tång, Ý, Phi, ñan Måch, v.v..
Ngoài ra lÎch sº lÆp quÓc cûa ngÜ©i Anh và Anh ng» cÛng cho thÃy ngôn ng» này Çã chÎu änh hܪng cûa ba b¶ låc B¡c Âu (northern European tribes) là "the Angles", "the Saxons" và "the Jutes". Sau Çó, næm 793 khi bÎ ngÜ©i Vikings Çn tØ Scandinavia xâm læng, Anh ng» låi mang dÃu vt cûa ngÜ©i Viking. Và khi bÎ ngÜ©i Pháp tØ vùng Normandy chinh phøc vào næm 2026 thì änh hܪng cûa Pháp ng», m¶t ngôn ng» có nhiu ng» cæn La-tinh và Hy-låp, là m¶t Çiu qúa rõ rt. Do Çó, Anh ng» có nhiu ch» khác nhau Ç diÍn tä cùng m¶t nhÜ "end" (Anglo-saxon)), "finish" (Pháp) và "conclude" (La-tinh) Çu có nghïa là "kt thúc."
D¿a vào các d» kin trên, chúng ta thÃy r¢ng làm gì có "Anh ng» thuÀn nhÃt" (Pure English) Ç mà Çòi hÕi "English only".
HÖn n»a tØ mÃy træm næm qua Anh ng», dù không ÇÜ®c tuyên bÓ là ngôn ng» chính thÙc cûa Hoa-kÿ nhÜng tÃt cä các væn kin chính thÙc cûa chính quyn Çu vÅn dùng Anh ng». Các trÜ©ng hc vÅn dùng Anh ng» làm ngôn ng» Ç giäng huÃn. Vic thi hành chÜÖng trình giáo døc song ng» dù sao cÛng chÌ có tính cách chuyn tip, giúp cho hc sinh chuÄn bÎ Ç theo hc chÜÖng trình giäng dåy b¢ng Anh ng». Tuyt ÇÓi không h có møc Çích thay th Anh ng».
CuÓi cùng, trong m¶t th©i Çim mà s¿ giao thÜÖng và thÜÖng måi th gi§i Çòi hÕi phäi giao tip v§i các quÓc-gia khác không sº døng Anh ng», vic thi hành chÜÖng trình "English only" së làm suy giäm khä-næng Ça ng» cûa Hoa-kÿ.
Vic Çòi hÕi "English only" xét ra không cÀn thit và ÇÜÖng nhiên là không Çem låi s¿ Çoàn kt cho nܧc MÏ. NgÜ®c låi, ch¡c ch¡n là phong trào Çòi "English only" së Çào sâu thêm hÓ chia rë gi»a nh»ng ngÜ©i chû trÜÖng phong trào này và các thành phÀn khác trong xã h¶i Hoa Kÿ.
ChÜÖng trình song ng» có cÀn thit không?
Trong cu¶c tip xúc m§i Çây v§i m¶t sÓ chuyên gia v giáo døc song ng» cûa Çåi hc San Jose State, ngÜ©i vit Ç¥t vÃn Ç nêu trên v§i Tin sï Mai ñào, giám ÇÓc ChÜÖng trình Song Ng» Vit, các Tin sï Rosalinda Quintanar-Sarellana và Judith Hurley, giáo sÜ phø trách chÜÖng trình song ng» Tây Ban Nha. ñây là các chuyên gia Çã làm vic, giäng dåy và nghiên cÙu trong lãnh v¿c giáo døc song ng» tÓi thiu trên mÜ©i næm trª lên.
Sau Çây xin ghi låi m¶t sÓ kin cûa ba vÎ giáo sÜ và trích dÅn m¶t sÓ tài liu tham khäo do các vÎ Çó cung cÃp.
Giáo sÜ Mai ñào xác nhÆn là mi hc sinh phäi mÃt trung bình tØ 5 t§i 7 næm m§i cò th Çåt ÇÜ®c mÙc Ƕ thông thåo Anh ng» theo tiêu chuÄn mong muÓn. Bà cÛng nhÃn månh là m¥c dù nh»ng ngÜ©i chû trÜÖng bãi bÕ chÜÖng trình song ng» Çã n¥ng l©i chÌ trích s¿ h»u hiu cûa chÜÖng trình này, th¿c t và công trình nghiên cÙu m§i Çây cho thÃy "các hc sinh thu¶c các gia Çình gÓc ñông Nam Á Çã Çåt ÇÜ®c các thành tích hc vÃn cao nh© gia Çình h duy trì ngôn ng» và các giá trÎ truyn thÓng cÛng nhÜ nói chuyn v§i con cái " thÜ©ng xuyên (Students from SouthEast Asian families that have maintained their languages and traditional values and talk to their children)
Khi thäo luÆn v vÃn Ç phí t°n do chÜÖng trình song ng» gây ra và Ç Çáp låi kin là viËc bãi bÕ trÜÖng trình này së giúp tit kim ÇÜ®c ngân qÛy cûa chính phû, Giáo sÜ Rosalinda Quintanar-Sarellana cho bit là hÆu qûa cûa vic bãi bÕ chÜÖng trình song ng» së là vic gia tæng t l hc sinh bÕ ngang (school drop-outs) vì không theo kÎp chÜÖng trình thông thÜ©ng giäng dåy b¢ng Anh ng».
NhÜ vÆy chính phû së phäi gia tæng chi phí vào các khoän khác nhÜ chÓng bæng Çäng v.v...
Giáo sÜ Judith Hurley cÛng ÇÒng quan Çim v§i giáo sÜ Rosalinda v vÃn Ç này.
Cä ba vÎ giáo sÜ Çu tin r¢ng chÜÖng trình song ng» hin tåi thÆt cÀn thit và không nên bãi bÕ. Các khim khuyt hin tåi cÀn phäi ÇÜ®c sºa Ç°i Ç chÜÖng trình Çåt ÇÜ®c møc tiêu Çã Ç ra là giúp cho các hc sinh có khä næng gi§i hån v Anh ng» có th vØa hc Anh ng» vØa có th tip tøc theo Çu°i các môn hc khác qua ngôn ng» mË ÇÈ cûa h. NhÜ vÆy, h không bÎ phí th©i gian và không phäi bÕ hc ngang vì nh»ng tr6Ö ngåi do Anh ng» gây ra trong nh»ng næm ÇÀu theo hc tåi Hoa-kÿ.
Giáo sÜ Rosalinda dÅn chÙng là các công trình nghiên cÙu cûa các Tin sï Diaz (2026, 1983, 1985) và Garcia (1994) cho thÃy khi Çem so sánh v§i các hc sinh ÇÖn ng», các hc sinh song ng» có tinh thÀn uyn chuyn hÖn, có thÙc siêu-ng» cao hÖn (Kessler & Quinn 1987 và Galambas & Hakuta 1988) và có khä næng sº døng các phÜÖng thÙc phÙc tåp hÖn ÇÓi v§i vÃn Ç ngôn ng» (Hoffman 1991).