I. DÅn NhÆp:
Nhân ngày "LÍ Tå ÷n" (Thanksgiving) cûa Hoa Kÿ, xin có m¶t vài suy nghim v vÃn Ç ÂN, NGH¸A trong xã h¶i th¿c døng và trong truyn thÓng cûa xã h¶i Á ñông, Ç¥c bit là xã h¶i Vit Nam, nÖi mà tØ ngàn xÜa Çã rÃt coi trng nh»ng hành Ƕng Ön, nghïa.
Trong cu¶c sÓng, dÜ©ng nhÜ mi ngÜ©i Çu "s®" nh»ng kÈ vô Ön, båc nghïa. Các nhà Çåo ÇÙc và luân l thÜ©ng Çánh giá rÃt thÃp nh»ng kÈ quên Ön, quên nghïa. Nh»ng kÈ mà tøc ng» Çã nói Çn m¶t cách bóng gió nhÜ: "ñ¥ng chim bÈ ná, Ç¥ng cá quên mÖm", "Chim muông ht, thì chó sæn phäi cht", nh»ng kÈ "Thôi rên, quên thÀy", "Qua rào, v v"... và t håi hÖn n»a là nh»ng kÈ "lÃy oán trä ân".
Quan Çim coi trng ân nghïa Çã kt luÆn m¶t cách dÙt khoát:
"Nh»ng ngÜ©i vô thûy vô chung
Là ngÜ©i b¶i båc tin dùng làm chi."
Ca dao và tøc ng» Vit Nam có khá nhiu câu nói Çn vÃn Ç ân nghïa và s¿ Çáp Çn:
"÷n ai m¶t chút ch§ quên
Oán ai m¶t chút Ç bên då này."
"Ming khi Çói, gói khi no
Cûa tuy tÖ tóc, nghïa so nghìn vàng."
ho¥c bao quát hÖn:
"UÓng nܧc nh§ nguÒn."
"n quä nh§ kÈ trÒng cây,
n khoai nh§ kÈ cho dây mà trÒng."
(n gåo nh§ kÈ Çâm, xay, giÀn, sàng).
II. VÃn ñ ÷n Nghïa
VÃn Ç Ç¥t ra là tåi sao låi phäi mang Ön, phäi bit Ön Ç Çn Ön hay tå Ön?
Trong Ç©i sÓng hàng ngày, con ngÜ©i sÓng v§i nhau theo nh»ng mÓi tÜÖng quan ÇÜ®c xã h¶i quy ÇÎnh m¶t cách h®p l và sòng ph£ng thì có gì mà nói Çn Ön nghïa, nói Çn Çáp Çn và cäm tå!
Ch£ng hån: NgÜ©i bán và ngÜ©i mua m¶t món hàng, thuÆn thì mua, vØa thì bán, có gì mà nghïa ân? Các sinh hoåt trong xã h¶i, trong gia Çình Çu là nh»ng tÜÖng quan trao Ç°i qua låi trong Çó mi ngÜ©i Çu có l®i riêng cho bän thân theo cách này hay cách khác... Th thì ai làm Ön và ai chÎu Ön? Trong tình cäm cÛng vÆy, có qua có låi Ç "toåi lòng nhau"; có cho thì có nhÆn và có nhÆn thì phäi cho... Çó là lë công b¢ng.
Khuynh hܧng trit hc hin sinh cho r¢ng "con ngÜ©i bÎ ném vào cu¶c Ç©i bi Çát", "cu¶c Ç©i nôn mºa", con ngÜ©i là m¶t h»u th cô ÇÖn trong cu¶c Ç©i phi l và hÜ vô... NgÜ©i là m¶t cu¶c thø nån vô ích (man is a useless passion) vì không chu¶c t¶i cho ai cä. NhÜ th thì làm gì có vÃn Ç Ön nghïa trong cu¶c sÓng!
M¶t vài nhà tâm l hc Çã phân tích r¢ng nh»ng vic gi là hy sinh vì ngÜ©i khác ch£ng qua là do khuynh hܧng t¿ nhiên cûa cá nhân, vì thÃy cÀn làm mà làm Ç t¿ thÕa mãn, chÙ ch£ng phäi vì lòng tÓt Çích th¿c. Có ngÜ©i vì cÀu danh mà hy sinh m¶t sÓ công lao hay cûa cäi, chÙ không th¿c lòng vì ai... Cha mË sinh con là do nhu cÀu và ܧc mong cûa cha mË, sao låi Ç¥t vÃn Ç Ön cha, nghïa mË? Tâm l hc cÛng nhÆn thÃy r¢ng tình thÜÖng cûa ngÜ©i mË ÇÓi v§i con rÃt månh, Çó là do bän næng và thiên chÙc thúc ÇÄy mà có...
Qua nh»ng s¿ kin trên Çây, ta thÃy vÃn Ç Ön nghïa càng Çi sâu càng trª nên t nhÎ và phÙc tåp.
Trܧc ht là vÃn nån; ai chÎu Ön ai? Vua mang Ön dân hay dân chÎu Ön vua? Con mang Ön cha hay cha mang Ön con? (Ca dao có câu: "Sinh con rÒi m§i sinh cha, sinh cháu ÇÀy nhà rÒi m§i sinh ông").
ThÙ Çn là tåi sao phäi bit Ön, ghi Ön, tå Ön? Lòng bit Ön, s¿ tå Ön có cÀn thit trong xã h¶i th¿c døng hin nay không?
III. Th Nào Là Ân, Nghïa
Trܧc khi tìm hiu, ta cÀn ÇÎnh nghïa.
Ch» Ân: ting Vit Çc là ÷n. Ch» Hán vit theo lÓi h¶i gÒm có ch» NHÂN ÇÙng trên ch» TÂM. Ch» NHÂN này có nghïa là "khªi tØ" là "nÜÖng t¿a", TÂM là "lòng"; nhÜ vÆy ÂN nguyên nghïa chÌ m¶t vic làm xuÃt phát tØ tÃm lòng, tØ trái tim "do tâm, nÜÖng vào tâm" mà có.
Ch» "ÂN" thÜ©ng Çi Çôi v§i các ch» HU, ÁI, TµNH, NGH¸A.
Ân hu: ch» HU có nghïa riêng là vì thÜÖng yêu mà ban cho m¶t cái gì, do Çó ÂN HU là ban cho m¶t cái gì do tình cäm trong lòng thúc ÇÄy.
Ân ái: chÌ hành Ƕng ban cho trong tình yêu nam n».
Ân tình: vic làm khªi tØ tình yêu nam n».
Ân nghïa: ch» nghïa ÇÙng riêng là thÙc v tÜÖng quan h®p l, h®p tình gi»a cá nhân v§i cá nhân, gi»a cá nhân v§i xã h¶i. Ân nghïa là hành vi biu l¶ lòng bit Ön, bày tÕ s¿ Çn Çáp låi m¶t vic gì mà ngÜ©i khác Çã do tình cäm mà làm l®i cho ta.
1) Làm ÷n và ChÎu ÷n
"Làm Ön" thÜ©ng hiu là m¶t hành Ƕng giúp Ç« m¶t ngÜ©i hay nhiu ngÜ©i trong lúc h bÎ nguy khÓn ho¥c g¥p cänh khó khæn, Çau kh°.
"ChÎu Ön" là nhÆn s¿ giúp Ç«, s¿ cÙu tr® cûa ngÜ©i khác trong hoàn cänh him nghèo... Ç Ç« kh° ho¥c Ç sÓng còn.
"ChÎu Ön" là nhÆn nh»ng phúc l®i Ç¥c bit tØ m¶t ngÜ©i do tình yêu thÜÖng ho¥c do lòng hào hip. Loåi Ön này thÜ©ng ÇÜ®c ban phát nhÜ m¶t bit l không cÀn d¿a trên m¶t tiêu chuÄn nào cä. Xét v m¥t l trí thì ngÜ©i nhÆn Ön không xÙng Çáng. ñây là loåi mà ting Hán Vit gi là "ÂN SÑNG", ch» "SÑNG" có nghïa là "yêu, chiu, cÜng qu..." "SÑNG" có nghïa là ngÜ©i v® lë, ngÜ©i "thip" (vÎ trí xã h¶i thÃp hÖn "thê" nhÜng ch ÇÙng trong tình cäm thì v»ng vàng hÖn "thê").
M¶t loåi Ön khác gi là "÷n mÜa móc". ÷n này tØ trên tr©i ban xuÓng Ç nuôi dÜ«ng cÕ cây hoa lá và sinh vÆt trên trái ÇÃt, thÜ©ng dùng Ç chÌ "Ön vua":
"ñã tØng t¡m g¶i Ön mÜa móc
CÛng phäi xênh xang h¶i gió mây."
(NguyÍn Công TrÙ)
÷n tØ vua chúa còn gi là "ân tÙ".
÷n tØ các ÇÃng giáo chû, ÇÃng tÓi cao thì gi là "÷n phܧc", "HÒng ân".
2) VÃn ñ Làm ÷n và ChÎu ÷n trong Xã H¶i Loài NgÜ©i.
ñây là m¶t vÃn Ç rÃt phÙc tåp.
H¢ng ngày kh¡p Çó Çây, nÖi nào ta cÛng thÜ©ng ÇÜ®c nghe nh»ng ting "Cäm Ön!", "làm Ön"... ÇÜ®c trao Ç°i m¶t cách thoäi mái và vui vÈ. ñây là m¶t thói quen, m¶t phép xã giao tÓt ÇËp. Qua s¿ giao tip trong xã h¶i Tây phÜÖng ta thÃy mi ngÜ©i Çu là ngÜ©i làm Ön và cÛng là ngÜ©i chÎu Ön. NgÜ©i ta Çã cäm Ön nhau tØ nh»ng vic làm nhÕ nhÃt nhÜ nhÜ©ng m¶t bܧc Çi, Ç tay gi» cánh cºa cho ngÜ©i k tip, v.v...
NgÜ©i bán hàng cäm Ön ngÜ©i mua Çã Çành, ngÜ©i mua cÛng cäm Ön ngÜ©i bán... m¥c dù xét v l không có Ön nghïa gì cä.
Nu chÌ trong xã giao thì ch£ng có gì phÙc tåp. S¿ phÙc tåp Çã xäy ra trong Ç©i sÓng tình cäm và Çåo ÇÙc. Çây, s¿ làm Ön và vic cäm Ön không còn ÇÖn giän nhÜ trong xã giao. Vì trong xã giao mi ngÜ©i chÌ thoáng qua v§i nhau không có gì bÆn tâm, bÆn trí.
VÃn Ç trª nên phÙc tåp là vì v phÜÖng din tâm l, ngÜ©i chÎu Ön phäi "mang" Ön nghïa là Çã chÃp nhÆn có m¶t ngÜ©i ª trên mình, ª vÎ trí cao hÖn và ngÜ©i làm Ön, ban Ön tÙc là ngÜ©i m¥c nhiên có m¶t ch ÇÙng cao hÖn ngÜ©i khác.
Thói Ç©i Çã ghi nhÆn: ngÜ©i "th ân" hÀu ht Çu bÎ t°n thÜÖng lòng t¿ ái vì phäi nh© cÆy vào kÈ khác và ngÜ©i "thi ân" thì thÜ©ng có khuynh hܧng t¿ hào và mang m¥c cäm t¿ tôn là Çã làm chû ÇÜ®c ngÜ©i khác. T håi hÖn là khi có ngÜ©i tìm cách l®i døng hoàn cänh khÓn cùng cûa kÈ khác Ç "thi ân" rÒi Çòi hÕi s¿ "bit Ön", s¿ Çn Çáp nhÜ m¶t món n® tinh thÀn.
Chính cái tâm l này Çã ÇÜa ch» ÂN Çi lin v§i ch» OÁN. VÃn Ç "ân-oán trong giang hÒ" nhiu khi làm cho cu¶c Ç©i dÆy sóng hÆn thù. Vì lòng t¿ ái bÎ xúc phåm thÜ©ng là Ƕng l¿c thúc ÇÄy con ngÜ©i Çn nh»ng phän Ùng quái g«, nh»ng hành Ƕng bÃt nghïa. ñây là hÆu quä mà ngÜ©i xÜa Çã cänh cáo: "Ân càng thâm, thì oán càng sâu."
ThÆt vÆy, nhiu ngÜ©i Çã luôn luôn tìm cách Ç thoát khÕi cái "nhøc th ân" b¢ng s¿ b¶i båc, b¢ng Çû mi cách. Và nhiu ngÜ©i vÅn t¿ hào v mình m¶t cách ngåo mån:
"Nên ra tay kim tay c©
Ch£ng nên thì ch§ ch£ng nh© cÆy ai!"
Talleyrand, m¶t nhà hoåt Ƕng chính trÎ Pháp th k XIX Çã nhÆn ÇÎnh: "Có nhiu cái Ön phäi trä b¢ng s¿ vô Ön." Dùng s¿ b¶i båc, vô Ön ÇÓi v§i kÈ Çã làm Ön cho mình Ç tÕ ra r¢ng mình ch£ng n® nÀn ân nghïa vì v§i ngÜ©i ta cä. ñây là trÜ©ng h®p "làm Ön m¡c oán."
Ngoài ra, có nhiu cái Ön mà ngÜ©i chÎu Ön dù có lòng bit Ön vô cùng vÅn thÃy không có cách nào Çn Çáp ÇÜ®c... Vì nu Çn Çáp thì thit håi Ç©i riêng cûa bän thân mình cho nên tìm cách quên Ön...
Nhiu ngÜ©i phû nhÆn ân nghïa vì trong quá khÙ hàn vi, nghèo Çói, tÓi tæm... h Çã th ân Ç có s¿ giàu sang hin tåi... Nu nh¡c Çn ân nhân, tÙc là làm sÓng låi hình änh cûa chui ngày Çen tÓi cÛ... mà h Çang muÓn dÃu nhËm Çi! ñây cÛng là m¶t nguyên c§ Ç "vong ân b¶i nghïa".
Vì s¿ kin này mà ngÜ©i xÜa Çã nh¡c nhª: "Thi ân måc nim, th ân måc vong" (Làm Ön thì ÇØng nh§, chÎu Ön thì ch§ quên).
Kinh PhÆt có ghi "NgÜ©i bÓ thí chÎu Ön cûa ngÜ©i nhÆn bÓ thí" tÙc là "KÈ cho bit Ön ngÜ©i nhÆn" vì ª Çây "ngÜ©i cho" có ÇÓi tÜ®ng Ç làm vic phܧc ÇÙc.
Thánh Kinh cÛng có m¶t hình tÜ®ng rÃt ÇËp: Cho kÈ khó tÙc là hin dâng cho chính Chúa.
VÆy thì "kÈ cho và ngÜ©i nhÆn", ai chÎu Ön ai? Có nhiu trÜ©ng h®p ngÜ©i "làm Ön" phäi næn nÌ Ç ngÜ©i khác nhÆn s¿ giúp Ç« cûa mình, k cä tìm cách t¿ xóa mình Çi Ç cho s¿ giúp Ç« trª thành vô danh, vô ngã v§i hܧng tránh va chåm t¿ ái cûa ngÜ©i chÎu Ön. Cho nên, ngÜ©i mang Ön trong s¿ cÙu giúp nh»ng hoàn cänh bi Çát khÓn cùng cûa ÇÒng loåi, chính là kÈ làm Ön! Vì "ta" Çã ÇÜ®c vui khi ÇÒng loåi, ÇÒng bào ta b§t kh°...
Nói xa hÖn m¶t chút, nhiu ngÜ©i trách Juda phän b¶i Çã bán Chúa Jésus lÃy 30 ÇÒng tin vàng, nhÜng thº Ç¥t låi vÃn Ç: "Nu Juda không bán Chúa?" thì "Chúa có bÎ Çóng Çinh Ç th¿c hin sÙ mång cÙu chu¶c không?"
3) Lòng Bit ÷n-Tri Ân-Tå ÷n
Trª låi vÃn Ç ân-nghïa, truyn thÓng dân t¶c Vit quan nim rÃt ÇÖn giän: "Có Ön phäi s®, có n® phäi trä." "÷n ai m¶t chút ch§ quên"- l©i khuyên này phát xuÃt tØ quan nim là ª Ç©i không ai có th t¿ hào là không nh© cÆy ngÜ©i khác. Sully Prudhomme, m¶t nhà væn Pháp Çã ghi nhÆn "Nul ne peut se vanter de se passer des hommes." ThÆt vÆy, xã h¶i do nhiu ngÜ©i hp låi, mi ngÜ©i m¶t vic Ç giúp nhau sÓng, tÒn tåi và phát trin. Xã h¶i nhÕ nhÃt là v® chÒng, con cái... mi thành viên Çu phäi nh© cÆy lÅn nhau m§i duy trì ÇÜ®c s¿ sÓng cho nên Çu chÎu Ön nhau. ñÓi v§i ngÜ©i Vit Nam truyn thÓng thì:
"M¶t ngày nên nghïa
Chuyn Çò nên quen"
ho¥c "M¶t ch» nên thÀy
M¶t ngày nên nghïa"
M¶t cái Ön nhÕ bé cÛng nh§ Çó là biu hin cûa lòng nhân nghïa. NgÜ©i vô Ön së là ngÜ©i bÃt nghïa và thiu tình cäm Çích th¿c.
J. M. Massieu cho r¢ng: "Tri ân là trí nh§ cûa trái tim". NhÜ vÆy "làm Ön" cÛng khªi phát tØ trái tim và bit Ön cÛng n¢m trong trái tim.
Truyn thÓng dân t¶c Vit Nam th hin lòng bit Ön trong s¿ th© phøng và cúng lÍ.
Th© là Ç tÕ lòng nh§ Ön. T° tiên ngÜ©i Vit bit Ön tÃt cä nh»ng sÙc månh h»u hình và vô hình mà h nghï là Çã giúp Ç« cho s¿ sÓng cûa con ngÜ©i.
Ngoài "÷n tr©i mÜa n¡ng phäi thì
NÖi thì bØa cån, nÖi thì cày sâu"
NgÜ©i Vit còn th© kính t° tiên, cha mË, th© kính các vÎ anh hùng dân t¶c, th© kính các nhân tài, nh»ng ngÜ©i nghïa khí...
ñÓi v§i ngÜ©i Vit "Ân càng sâu, nghïa càng n¥ng" và Çây là m¶t Çim son cûa væn hóa Á ñông. Nh© có ân sâu, nghïa n¥ng mà phÀn l§n các gia Çình Çã tÒn tåi trong hånh phúc. Bit Ön cha mË nên con cái ht lòng chæm sóc phøng dÜ«ng cha mË, ông bà... lúc già yu, tÆt nguyn. Ngôi nhà cûa gia Çình Vit nam truyn thÓng Çã trª thành m¶t "trung tâm an sinh" (welfare center) ÇÓi v§i ông bà, cha mË, Çôi khi có cä cô, dì, chú, bác neo ÇÖn, khó khæn n»a. Ngôi nhà có th hËp, din tích và khä næng chÙa ngÜ©i ít Õi, nhÜng vÅn dung nåp ÇÜ®c mi thân nhân ru¶t thÎt vì quan nim "chÆt bøng chÙ chÆt chi nhà". TÃm lòng bao dung thì s¿ nhÕ hËp vÆt chÃt không còn là mÓi quan tâm n»a. Vì "chÆt bøng" cho nên nhiu gia Çình bÓn ngÜ©i cÜ trú trong m¶t bit th¿ r¶ng l§n 5, 6 phòng vÅn phäi gªi cha mË già vào nhà dÜ«ng lão vì thiu ch ª!
Vì "Ân" mà nên "Nghïa" do Çó ta m§i thÃy nh»ng cänh rÃt cäm Ƕng nhÜ m¶t ngÜ©i chÒng ÇÄy xe læn cho ngÜ©i v® tàn tÆt Çi "shopping" m¶t cách thân tình và ngÜ®c låi m¶t ngÜ©i v® vui vÈ chÎu Ç¿ng s¿ cau có cûa ngÜ©i chÒng vì sa cÖ l« vÆn mà thay Ç°i tính tình. ñó là do tình cäm Çã trao nhau tØ nh»ng ngày còn toàn vËn. Nu theo lë th¿c døng thì ngÜ©i ta có l Ç bÕ nhau khi không còn Çem låi l®i ích n»a. M¶t ngÜ©i Âu MÏ có th làm vic này vì chû nghïa th¿c døng, xã h¶i không có phê phán nhÜng nh»ng ngÜ©i gÓc Á ñông mà làm Çiu này thì xã h¶i së ghê s® vì Çây là hành vi bÃt nghïa, Çã mÃt gÓc.
Tóm låi, trong Ç©i sÓng, làm Ön rÒi k Ön là m¶t vic không nên. Vì k Ön hoài së gây nên oán. NgÜ©i thi ân phäi quên vic mình làm, nhÜng ngÜ©i chÎu Ön có b°n phÆn phäi nh§ Ön.
Lòng nh§ Ön, bit Ön làm cho tâm hÒn thæng hoa và làm cho tình cäm xã h¶i êm ái nhË nhàng. ñiu kin cÀn và Çû là s¿ nh§ Ön, bit Ön và hành Ƕng Çn Ön hay tå Ön phäi do tØ trái tim thành khÄn mà ra.
M¶t nhà tÜ tܪng Tây phÜÖng Çã nhÆn xét: "V¶i vàng trä Ön là tÕ ra v¶i vàng phän båc". L do là muÓn "trä Çi cho xong, không muÓn mang Ön lâu dài." S¿ "b¶i båc" này là do khuynh hܧng muÓn tÕ ra "Ƕc lÆp v tâm hÒn" mà thôi. Theo M. Choisy thì Çó là "Independance du coeur", m¶t tâm trång chung cûa con ngÜ©i mà thôi!
Tâm trång chung là muÓn quên Ön, nhÜng cÛng có m¶t loåi Ön mà ngÜ©i ta luôn luôn nh§ và luôn luôn nh¡c Çn, thÆm chí låi cÀu mong n»a, Çó là "Ön tri ng¶". ÷n cûa ngÜ©i Çã g¥p và hiu ÇÜ®c chí hܧng cûa mình, hiu ÇÜ®c tâm s¿ sâu kín cûa mình, cÙu mình thoát cänh:
"Chic thuyn lÖ lºng bên sông
Bit Çem tâm s¿ ngÕ cùng ai hay
Ch¡c chi thiên hå Ç©i nay
Mà Çem non nܧc làm rÀy chiêm bao!"
(NguyÍn Trãi)