NGUY•N VˆN TRUNG
Hàng næm, theo thông lŒ vào nh»ng ngày gÀn T‰t th‰ nào cÛng có nh»ng š ki‰n lên ti‰ng kêu g†i ho¥c thông báo nh»ng biŒn pháp hành chính nh¢m hån ch‰, ngæn cÃm viŒc ÇÓt pháo vì nhiŠu lš do thÜ©ng ÇÜ®c nåi ra hÖn cä là tránh lãng phí Nj ti‰t kiŒm.

Không phäi bây gi© mà ngay tØ ÇÀu th‰ k›, th©i phong trào Duy Tân Çã thÃy Çæng nh»ng l©i khuyên ti‰t kiŒm: "Tôi xin k‹ các món vô ích Ãy ra cho các ông nghe: giÃy b¡c thäo, giÃy tiŠn vàng båc là ÇÒ ÇÓt ra tro mà thôi, ch§ ông bà nào mà lÃy Çâu, dÅu có lÃy cÛng không bÆn ÇÜ®c. Còn pháo thì n° løp bøp ít ti‰ng rÒi h‰t, låi bay thêm tàn cho cháy nhà cºa, Çã m¶t cái vô ích nhi h»u t°n låi mÃt tiŠn cho chú chiŒc n»a."

NhÜng rÒi pháo vÅn n°, nhiŠu ít tùy næm, không phäi vì nh»ng tác Ƕng cûa l©i khuyên hay biŒn pháp hành chính mà do tình hình làm æn phát Çåt nhiŠu hay ít cûa m†i ngÜ©i.

Trܧc m¶t hiŒn tÜ®ng xã h¶i nhÜ vÆy, thi‰t tܪng nên Çi tìm hi‹u nh»ng nguyên nhân sâu xa cûa nó. Sau Çây xin thº nêu ra m¶t sÓ d» kiŒn quan sát ÇÜ®c.

I. TÂM LÝ TIÊU X€I HOANG PH´ V€ HµNH THÁI KINH T X‚ HI
ñã tØ lâu, tøc æn uÓng, chÖi b©i trong các dÎp lÍ, T‰t, hi‰u hÌ thÜ©ng phung phí không ti‰c cûa. Tøc ng» và ca dao cûa ta có nh»ng câu:

"ñi cày ba vø không Çû æn ba ngày T‰t"
ho¥c
"Tháng Giêng là tháng æn chÖi..."

Nh»ng câu trên bi‹u l¶ m¶t tâm lš tiêu xài hoang phí cûa ngÜ©i ViŒt Nam vÅn còn tÒn tåi ljn ngày nay. Tâm lš này không riêng gì ViŒt Nam mà các xã h¶i có nŠn kinh t‰ tiŠn tÜ bän NJu có tâm lš tÜÖng t¿. VÆy phäi có nh»ng nguyên nhân chung. Xã h¶i nào cÛng làm ra dÜ ít nhiŠu nh»ng gì cÀn thi‰t. VÃn NJ Ç¥t ra là sº døng phÀn dÜ Çó nhÜ th‰ nào? Trong lÎch sº nhân loåi, có hai quan niŒm kinh t‰ chính: m¶t là cûa các xã h¶i c° sÖ hay tiŠn tÜ bän, hai là cûa các xã h¶i tØ tÜ bän trª vŠ sau. Ví dø: cÃy lúa trÒng cây, chÌ cÃy m¶t mùa, làm m¶t vø. Hoa l®i thu hoåch ÇÜ®c sau khi chi dùng vào nh»ng nhu cÀu sinh sÓng (æn, m¥c, ª), phÀn dÜ låi Çem tiêu xài h‰t. Ho¥c ngÜ®c låi, nghï cách cÃy thêm m¶t mùa thÙ hai, trÒng m¶t thÙ cây khác, Çào thêm kinh råch, mua phân bón, thuÓc trØ sâu, nghïa là tiŠn dÜ Ç‹ tích lÛy, ÇÀu tÜ tái sän xuÃt Nj tæng næng suÃt. Cách làm æn thÙ nhÃt chÌ nghï ljn næng suÃt trܧc m¡t, không nghï ljn ti‰t kiŒm, ÇÀu tÜ phát tri‹n trong tÜÖng lai. Cách tiêu xài cÛng phi kinh t‰ vì chÌ nghï làm sao tiêu cho h‰t phÀn dÜ thØa, Ç¥c biŒt bÎ chi phÓi bªi Ƕng cÖ phô trÜÖng, bäo vŒ th‹ diŒn cûa cá nhân, gia Çình, dòng h†, b¶ t¶c... qua nh»ng cách cho, t¥ng, bi‰u, thách thÙc... và t¥ng bi‰u, thách thÙc b¡t bu¶c phäi ÇÜ®c Çáp låi, chÃp nhÆn Nj gi» th‹ diŒn... ñó là hiŒn tÜ®ng Potlatch mà nhà xã h¶i h†c Pháp, Marcel Mauss, Çã khám phá ra khi nghiên cÙu nh»ng trao Ç°i gi»a các xã h¶i c° sÖ. BÃt cÙ s¿ viŒc gì cÛng có th‹ là dÎp, là c§ Nj khoa trÜÖng, nghïa là Nj th¿c hiŒn Potlatch: sinh con, cܧi gä, lÍ, T‰t, h¶i hè, giao hi‰u gi»a các b¶ t¶c, làng xã...

Có m¶t b¶ t¶c ª B¡c MÏ trÜng bày nh»ng ÇÒ dùng quí Nj trao Ç°i sau Çó låi tiêu hûy Çi. Theo Malinowki, trên quÀn Çäo Trobiens, nh»ng ngÜ©i Mélanésiens Çem tÃt cä nh»ng cû khoai mài (Ignames) to ÇËp nhÃt Nj t¥ng nhau sau khi Çã long tr†ng tri‹n lãm. Tóm låi, ÇÒ dùng quí phäi tiêu hûy Çi m§i ÇÜ®c ti‰ng là xài sang, còn ÇÒ æn thì Nj æn. Do Çó, Potlatch bi‹u l¶ hình thÙc lãng phí Ç¥c biŒt, m¶t thÙ lãng phí qui ÇÎnh ÇÎa vÎ, ti‰ng tæm, vì không có ÇÎa vÎ ti‰ng tæm l§n nào mà låi không Çòi hÕi s¿ khoa trÜÖng, thách thÙc và lãng phí. Theo Poirier ghi låi, ª Madagascar có tøc dùng lºa hút thuÓc ÇÓt cháy giÃy båc 500 ÇÒng. Ÿ Phi Châu rºa tay b¢ng s»a. Ÿ Ouganda nhà giàu phô trÜÖng s¿ giàu sang cûa mình b¢ng cách ngÒi ngoài tr©i n¡ng Nj cho nh»ng täng bÖ Ç¶i trên ÇÀu chäy ÇÀy mình trܧc s¿ thán phøc cûa Çám Çông!

Th©i xÜa, ª ViŒt Nam có hiŒn tÜ®ng Potlatch hay không cho ljn nay chúng tôi chÜa phát hiŒn ÇÜ®c chÙng tích nào. NhÜng tàn dÜ thì ch¡c có vì nh»ng tøc æn T‰t, æn gi‡, æn khao, æn mØng... NhÃt là ª miŠn Nam ÇÜ®c t° chÙc m¶t cách lãng phí, nhiŠu khi vÜ®t quá khä næng cûa ÇÜÖng s¿, nhÜng không th‹ không làm Nj g†i là "trä n® miŒng" có khi còn phäi làm hÖn, càng to càng hay Nj ÇÜ®c ti‰ng (dù ÇÜ®c ti‰ng khen ho hen ch£ng còn) ho¥c Nj gi» th‹ diŒn cho gia Çình, dòng h†...

Sách ñåi Nam NhÃt ThÓng Chí ghi chép vŠ phong tøc cûa ngÜ©i dân Hà N¶i: "G¥p nh»ng khi có viŒc tang, viŒc t‰, thÜ©ng làm rÃt xa xÌ, tranh nhau làm c‡ bàn cho to Nj khoe khoang. Bánh có cái bŠ m¥t to ljn m¶t thܧc và m©i làng xóm t§i æn uÓng. N‰u rÜ®u thÎt không ÇÜ®c ÇÀy Çû có th‹ bÎ chê trách."

Sách Gia ñÎnh Thành Thông Chí, ghi chép vŠ phong tøc ª Gia ñÎnh: "Ngày Nguyên ñán bÃt k‹ kÈ quš tiŒn, ngÜ©i l§n nhÕ ÇŠu no say vui sܧng chÖi b©i. Phong tøc cÀu Çäo ÇÜ®c viŒc vui mØng NJu mª cu¶c diŒn k› (hát xܧng) nhÜ nhà tên Giáp s¡p khªi cu¶c hát xܧng, gi‰t heo phân tÓng cho m†i ngÜ©i quen bi‰t, cho bi‰t nhÆt kÿ m©i ljn xem hát chÖi, g†i là Phiên lÍ, ljn ngày tùy tình hÆu båc Çem tiŠn ljn làm lÍ mØng coi hát, rÒi æn uÓng no say, rÒi vŠ. Sau ngÜ©i quen bi‰t cÛng có mª trÜ©ng hát, cÛng d¿a Phiên lÍ Ç‰n tên Giáp, thì tên Giáp cÛng phäi Çi, nhÜ tên ƒt trܧc Çi mØng cho tên Giáp m¶t quan tiŠn, thì nay tên Giáp phäi Çi låi cho tên ƒt gia b¶i lên hai quan. Sau tên Giáp có viŒc cÛng m©i, thì ƒt qua phäi gia lên ba quan, Çi Çi låi nhÜ th‰ lÀn ljn 100 quan, ljn n‡i có ngÜ©i phäi cÀm th‰ vay mÜ®n Nj trä Phiên lÍ Ãy."

GÀn Çây, nh»ng lÓi æn chÖi hoang phí cûa ngÜ©i miŠn Nam ÇÜ®c NguyÍn Hi‰n Lê ghi låi: "Chû ÇiŠn trong này là ông vua nhÕ, chä ki‰m Nj cho con phäi khá, trܧc hÒi kinh t‰ khûng hoäng các công tº Båc Liêu (miŠn này hÒi Çó m§i phát, lúa chÃt cao nhÜ núi, tiŠn nhiŠu nhÜ Óc) muÓn khoe khoang v§i gái Çi‰m lÃy giÃy xæng (cent piastres) cuÓn thuÓc hút chÖi."

... "NgÜ©i ta ki‰m tiŠn nhÜ nܧc, ngÜ©i ta coi tiŠn nhÜ rác. MÃy næm Ãy, dܧi Løc tÌnh trúng mùa... CÙ chiŠu thÙ Bäy, dân løc tÌnh Çem båc nghìn lên chÖi Sài Gòn... Nh»ng lÓi æn chÖi ‘Çàng tr©i’ cûa công tº Båc Liêu k‹ khôn xi‰t."

S¿ tiêu xài hoang phí không chÌ thÃy ª nh»ng kÈ nhiŠu tiŠn l¡m båc mà ngay trong gi§i công nhân, nhân dân lao Ƕng cÛng không thi‰u! Theo VÛ Xuân T¿ k‹ låi: "Dân Sài Gòn lãnh ÇÜ®c ba chøc båc lÜ®ng, dám bÕ ra hai mÜÖi bäy ÇÒng mua các mÛ då Huckel. ñi làm Çû tiŠn m¶t ngày rÒi, thôi không thèm làm n»a. Cu li xe bu°i trÜa, thÜ©ng gác xe n¢m xem báo, ai g†i cÛng không Çi."

HiŒn nay, tâm lš tiêu xài hoang phí Nj khoa trÜÖng cÛng vÅn còn khá ph° bi‰n. Chúng tôi có nghe k‹ låi tåi m¶t xóm chài miŠn Duyên Häi, vào dÎp T‰t, có hai nhà thách nhau ÇÓt pháo, thay phiên nhau, nhà này ÇÓt nhà kia Çáp låi, cho ljn bao gi© không còn pháo ÇÓt n»a k‹ là thua. Th‰ là cä hai nhà NJu cho ngÜ©i Çi mua gom h‰t pháo trong xã, trong quÆn, rÒi lên cä Sài Gòn! Dܧi cái nhìn cûa nhà dân t¶c h†c, s¿ kiŒn ÇÓt pháo khoa trÜÖng thách thÙc nhau k‹ trên ÇÜ®c coi nhÜ là tàn dÜ cûa hiŒn tÜ®ng Potlatch, tiêu bi‹u cho m¶t tâm lš trái ngÜ®c v§i nh»ng Çòi hÕi ti‰t kiŒm, h®p lš hóa cûa nŠn kinh t‰ sän xuÃt phát tri‹n.

S¿ khoa trÜÖng và lãng phí ÇÜ®c diÍn ra dܧi m†i khía cånh và trong m†i lãnh v¿c: lãnh phí tiŠn cûa, công sÙc lao Ƕng, th©i gian và cä chÃt xám. Xây d¿ng m¶t công trình không phù h®p ho¥c vÜ®t quá khä næng Ç©i sÓng kinh t‰ xã h¶i là m¶t s¿ khoa trÜÖng và lãng phí. Do Çó, nhìn trong viÍn tÜ®ng diÍn ti‰n cûa nh»ng hình thái kinh t‰ xã h¶i trong lÎch sº: S¿ tiêu xài hoang phí không phäi ÇÖn giän chÌ là vÃn NJ thu¶c Çåo ÇÙc mà còn là vÃn NJ tâm lš g¡n liŠn v§i m¶t hình thái kinh t‰ xã h¶i. NhÜ vÆy, vÃn NJ Ç¥t ra phäi chæng không h£n chÌ là ÇÃu tranh gi»a hai con ÇÜ©ng cùng chû trÜÖng ti‰t kiŒm, h®p lš hóa vì sän xuÃt phát tri‹n mà còn là ÇÃu tranh gi»a hai con ÇÜ©ng Çó v§i nh»ng tàn dÜ cûa con ÇÜ©ng kinh t‰ c° sÖ tiŠn tÜ bän?

Theo Bùi TÜ©ng Xuân, chính các giá trÎ truyŠn thÓng cûa nŠn væn hóa xÜa cÛ là l¿c cän công cu¶c phát tri‹n kinh t‰ hay công nghiŒp hóa theo ki‹u tÜ bän không riêng gì ª ViŒt Nam mà còn cä các nܧc chÆm phát tri‹n trong vòng ñông Nam Á.

II Ý NGH¸A và CH­C NˆNG cûa MT PHONG TC PH˜ BIN LÂU ñžI
ñÓt pháo là gây ti‰ng n° l§n, liên tøc và kéo dài. Nói m¶t cách t°ng quát có th‹ gây ti‰ng Ƕng dܧi nhiŠu hình thÙc:

- B¢ng døng cø, ÇÒ dùng: ÇÓt pháo (pháo bông, pháo lŒnh), b¡n súng, gõ chuông mõ, Çánh trÓng, phách, chiêng, thanh la, lão båt, kéo nhÎ, Çánh Çàn, th°i kèn, v.v...

- B¢ng ti‰ng ngÜ©i: la, hò, hét, khóc, cÜ©i to ti‰ng.

VÃn NJ Ç¥t ra là trong nh»ng trÜ©ng h®p nào thÃy hay Çúng hÖn bu¶c phäi gây ti‰ng Ƕng, ngÜ®c låi trong nh»ng trÜ©ng h®p nào không ÇÜ®c gây ti‰ng Ƕng. Và tåi sao phäi gây hay không ÇÜ®c gây ti‰ng Ƕng nhÜ m¶t ÇiŠu cÃm kœ?

VÃn NJ cÛng Ç¥t ra không phäi chÌ cho ViŒt Nam mà cä cho các dân t¶c ª các châu khác, không phäi chÌ bây gi© mà tØ th©i xÜa trong các phong tøc lâu Ç©i hiŒn nay còn ÇÜ®c gi» hay Çã ÇÜ®c ghi låi qua các truyŒn c° tích, thÀn thoåi, truyŠn thuy‰t...

NgÜ©i ta ÇÓt pháo Nj gây ti‰ng Ƕng:

1) T‰t: T‰t là nh»ng ngày cúng, ngày lÍ nhÃt ÇÎnh trong m¶t næm. ChÎu änh hܪng cûa væn hóa Trung Hoa, trong m¶t næm ViŒt Nam cÛng có ba cái T‰t: T‰t ñoan Ng† (5 tháng 5 âm lÎch), T‰t Trung Thu (15 tháng 8 âm lÎch) và T‰t Nguyên ñán (1 tháng Giêng âm lÎch). Ÿ Çây chÌ xin NJ cÆp hai T‰t: Trung Thu và Nguyên ñán.

- T‰t Nguyên ñán ÇÜ®c t° chÙc long tr†ng và kéo dài hÖn cä vì là nh»ng ngày ÇÀu cûa m¶t næm. ñÓt pháo trong nh»ng ngày T‰t mà Ç¥c biŒt là Çêm giao thØa, th©i Çi‹m phân chia gi»a næm cÛ và næm m§i, pháo n° nhÃt loåt và NJu kh¡p. Th©i xÜa, trong Çêm giao thØa còn có cä tøc Çánh trÓng n»a, tøc ng» có câu: TrÓng kêu ran nhÜ trÓng giao thØa ch£ng khác gì hÒi TrÓng Thôi Hoa cûa Cao L¿c sï th©i ñÜ©ng Minh Hoàng Nj giøc giã cho hoa xuân mau nª.

Sách Gia ñÎnh Thành Thông Chí có ghi chép: "CÛng nhÜ ª Trung QuÓc, ngày ÇÀu næm ÇÓt pháo, treo bùa Çäo... Ngày mùng ba ÇÜa ThÀn g†i là nj tiÍn, låi có thÙ pháo ÇÒng, pháo thi‰c, ti‰ng n° vang rŠn rØng núi không dÙt."

- T‰t Trung Thu: T‰t r¢m tháng Tám, gi»a mùa thu, là nh»ng ngày h¶i dành riêng cho gi§i trÈ (ngÜ©i l§n cÛng tham d¿). ñÓi v§i các dân t¶c miŠn nhiŒt ǧi, nhÃt là ViŒt Nam, sinh hoåt væn hóa dân gian thÜ©ng ÇÜ®c diÍn ra vào ban Çêm dܧi ánh træng, Ç¥c biŒt vào nh»ng Çêm træng thu v¢ng v¥c. Chúng tôi xin gi§i thiŒu m¶t th‹ loåi c° nhåc dân t¶c: Hát TrÓng quân, còn ÇÜ®c g†i là hát Trông giæng hay hát Thܪng giæng (træng) là tình ca mùa thu- th‹ loåi dân ca này Çã có tØ lâu Ç©i. Tuy ÇÜ®c g†i là trÓng nhÜng th¿c ra là m¶t loåi "Ƕc huyŠn th° cÀm" (Cithare en terre) ngÜ©i ta Çào m¶t cái hÓ sâu khoäng 40-50 phân, ÇÜ©ng kính cÛng khoäng 40-50 phân, trên ÇÆy m¶t mâm ÇÒng, hai bên hÓ Çóng hai c†c, cách nhau khoäng vài ba thܧc, rÒi cæng m¶t s®i dây ngang qua, m¶t cái chåc chÓng lên gi»a m¥t mâm ÇÒng Nj làm cæng dây ÇÒng th©i có tác døng truyŠn âm xuÓng m¥t mâm ÇÒng. M‡i khi dÆp hay gõ lên s®i dây, phát ra âm thanh nhÜ ti‰ng trÓng. Vì th‰ m§i có câu ca dao:

"Anh v‡ trÓng ÇÃt kêu vang
Em th°i sáo trúc nhÎp nhàng v§i anh
G†i là xanh lá Çi‹m cành"

Th‹ loåi dân ca này, trong hào quang chi‰n th¡ng cûa Quang Trung NguyÍn HuŒ Çã ÇÜ®c dân chúng hoàn chÌnh và phong phú hóa nhÜ ta thÃy ngày nay.

Nh»ng Çêm thu træng thanh gió mát, tØ trong nhà ngoài phÓ, và cä ngoài ÇÒng n¶i, ti‰ng hát hòa lÅn v§i ti‰ng trÓng dâng lên ÇÀy thinh không, mà ÇÌnh cao là Çêm r¢m tháng Tám âm lÎch. Phan K‰ Bính k‹ låi: "TrÈ con tÓi hôm Ãy, d¡t dìu nhau tØng Çoàn tØng lÛ, Çám thì nhäy vò, Çám thì kéo co, Çám thì b¡t cái hÒ khoan, Çám thì rܧc Çèn, rܧc sÜ tº, trÓng thanh la Çánh vang cä ÇÜ©ng, ti‰ng reo hò, ti‰ng Çùa Àm ï. Låi nÖi n† hát trÓng quân, nÖi kia hát trÓng quít, tÓng chi g†i là Cách Trung Thu thܪng nguyŒt."

2) Các dÎp lÍ mØng khác:

Không phäi chÌ trong dÎp T‰t ngÜ©i ta m§i ÇÓt pháo, mà ti‰ng pháo còn hiŒn diŒn trong nh»ng phút giây quan tr†ng cûa Ç©i ngÜ©i:

- ñÓt pháo trong lÍ Thân Nghinh còn g†i là lÍ Nghênh Hôn hay lÍ Çón dâu ho¥c rܧc dâu.

- ñÓt pháo trong lÍ CÃt nóc hay lÍ ThÜ®ng LÜÖng và trong lÍ æn mØng Tân gia (nhà m§i).

- ñÓt pháo khi khai trÜÖng cºa hàng buôn bán.

- ñÓt pháo trong lÍ khao ThÜ®ng th† và lÍ VÃn lão là b»a tiŒc y‰n Nj th‰t các cø già v.v...

3) ñám tang:

Trong Çám tang phäi khóc lóc, k‹ l‹, la gào to ti‰ng. Theo Toan Ánh trong N‰p CÛ có ghi låi: "SÓng dÀu Çèn, ch‰t kèn trÓng."

Câu tøc ng» này chÙng tÕ trong Çám tang phäi có kèn trÓng. Kèn trÓng n°i lên trong lúc t‰ lÍ, cùng v§i phÜ©ng bát âm n°i ÇiŒu nam thÜÖng ho¥c nam ai, Çem s¿ bi thäm cho Çám tang và ÇiŠu hòa m‡i Ƕng tác cûa tang chû cÛng nhÜ cûa ngÜ©i chÃp s¿.

M‡i khi có ngÜ©i t§i phúng vi‰ng, con cháu khóc lên là có ÇiŒu kèn trÓng n°i theo, nhÜ muÓn cho hÜÖng hÒn ngÜ©i ch‰t bi‰t có bån bè thân thu¶c t§i vi‰ng lÍ. Và nh© có kèn trÓng báo hiŒu nên tang chû ho¥c con cháu khác cûa ngÜ©i ch‰t n‰u Çang bÎ m¡c bÆn m§i bi‰t có khách vi‰ng Nj ra Çám lÍ.

ThÜ©ng thÜ©ng kèn trÓng ngÒi ª m¶t nÖi gÀn áo quan Nj m‡i khi có khách t§i vi‰ng là thÃy ngay.

Trong khi ngÜ©i ch‰t còn quàn trong nhà, trܧc ngày ÇÜa Çám, con cháu thÜ©ng thuê phÜ©ng kèn trÓng và bát âm, c» cho m‡i ngÜ©i vài câu tang nhåc, nhÃt là kèn Nj khóc ông bà, cha mË. Nh»ng câu khóc riêng NJu có tiŠn thܪng, bªi vÆy tøc th°i kèn này g†i là "Th°i kèn giäi". Theo Lê Væn Phát Çã ghi låi tøc lŒ ª Nam Kÿ: "Trong Çám tang có mܧn nhÜ©ng tuÒng Nj múa hát khi Çi d†c ÇÜ©ng, cä phu khênh quan tài cÛng ca hát theo nhÎp."

Toan Ánh k‹ låi: "PhÜ©ng tuÒng dÅn ÇÜ©ng trÎ huyŒt: thÜ©ng là næm ngÜ©i, bÓn ngÜ©i Çóng bÓn vai thiên tܧng trÃn gi» bÓn góc ñông Tây Nam B¡c và m¶t ngÜ©i thÙ næm Çóng vai vÎ ThÀn h°, Ƕi mÛ ÇÀu c†p. ThÀn h° và bÓn thiên tܧng Çi ÇÀu Çám tang vØa Çi vØa có nh»ng ÇiŒu b¶ nhäy ti‰n và miŒng ê a hát. ThÀn h° và thiên tܧng dÅn ÇÀu Çám tang Nj Çu°i trØ ma qu›. ThÀn h° vØa v©n nhäy ma qu› phäi trÓn chåy, còn các thiên tܧng, m‡i ÇiŒu b¶ NJu là nh»ng bùa phép trÃn an d†c ÇÜ©ng, xua tà Çu°i ác. Khi có phÜ©ng tuÒng trÎ huyŒt, huyŒt phäi Çào tam cÃp. ThÀn h° nhäy xuÓng lòng huyŒt, thám thính tÙ phía, có khi gÀm thét, trong khi bÓn bÎ thiên tܧng múa, džc chú và Çi quanh huyŒt."

ñÓt pháo trong ngày ÇÜa Çám ho¥c cÃt Çám, còn g†i là ngày "Phát dÅn". Tøc này hiŒn nay chÌ còn thÃy ngÜ©i Trung Hoa gi». NgÜ©i ViŒt trܧc kia cÛng ÇÓt pháo, không có pháo, ÇÓt tre khô Nj gây ti‰ng n° l§n. HiŒn nay tøc ÇÓt pháo trong lúc ÇÜa Çám tang tuy còn ít ngÜ©i gi», nhÜng viŒc gây ti‰ng Ƕng l§n khi quan tài ÇÜ®c khiêng ra khÕi nhà b¢ng cách dÆp månh cho b‹ tan cái siêu s¡c thuÓc (cûa ngÜ©i ch‰t) ho¥c cái dïa, tô ÇÓt dÀu låc (dÀu ph†ng) Nj ª dܧi quan tài thì vÅn còn khá ph° bi‰n.

4) Gi¥c, cܧp vào làng, h¶ Çê (v« Çê), cháy nhà:

Trܧc các s¿ bi‰n này, ngÜ©i xÜa thÜ©ng th°i tù và, khua chiêng Çánh trÓng báo Ƕng theo nhÎp ngÛ liên Nj Ƕng viên thôi thúc m†i ngÜ©i s¤n sàng ÇÓi phó.

5) Lúc có nhÆt th¿c, nguyŒt th¿c:

Theo Charles Borri, m¶t vÎ ThØa sai, Çã ghi låi nh»ng ÇiŠu m¡t thÃy tai nghe th©i TrÎnh-NguyÍn trong m¶t cuÓn kš: "M¶t tháng trܧc khi xäy ra nguyŒt th¿c, nhÆt th¿c, vua gªi væn thÜ Çi các tÌnh báo cho bi‰t Nj chuÄn bÎ ÇÓi phó. Ngày xäy ra hiŒn tÜ®ng, các quan væn võ, dân chúng NJu tŠ t¿u ª triŠu Çình và Çi ljn m¶t nÖi có thi‰t lÆp bàn th© (hÜÖng án). Khi xäy ra hiŒn tÜ®ng, vua låy bÓn låy, rºa tay th¡p hÜÖng, cÀm dùi Çánh ba ti‰ng trÓng. Sau Çó, tÃt cä các trÓng khác NJu ÇÜ®c Çánh lên và b¡n súng trÜ©ng (súng hÕa mai), súng thÀn công, còn dân chúng khua dÆp các thÙ ÇÒ dùng làm b‰p cho ljn khi h‰t nhÆt th¿c."