Nguyên Châu
T là Chi ÇÀu tiên trong "ThÆp NhÎ ñÎa Chi" (12 ngành thu¶c ñÃt: T, Sºu, DÀn, Mão, Thìn, TÎ, Ng, Mùi, Thân, DÆu, TuÃt, H®i), tÜ®ng hình là con chu¶t.
V ngÛ hành, T mang hành Thûy, v âm dÜÖng, T thu¶c DÜÖng.
Næm nay là Bính T, tÜ®ng nåp âm là Giän Hå Thûy: Giòng nܧc chäy månh nhÜ thác vòng qua nhiu ngn núi, vÜ®t qua vån d¥m rØng. ñây là nguÒn nܧc tinh khit. Thûy này thích h®p và cÀn Sa trung kim Ç sinh dÜ«ng, cÀn ÇÃt làm b© và nâng dòng chäy nhÜng phäi là ÇÃt Sa trung th° m§i tÓt, ÇÃt L¶ bàng và ñåi dÎch së làm cho nܧc Çøc... Næm Bính T së gây nhc nh¢n vÃt vä cho nh»ng ngÜ©i mång Kim, Ç¥c bit là Sa trung kim, vì kim sinh thûy. Nh»ng ngÜ©i mång HÕa phäi thÆn trng, bn chí vì thûy kh¡c hÕa, kh¡c thôi chÙ không hûy dit vì trong thûy có chÃt nuôi hÕa, có nhiu thÙ thûy chÙa hÕa nhÜ rÜ®u, dÀu, gasoline...
Các thÀy bói toán Vit Nam thÜ©ng nói: "T hÜ, Sºu hao, DÀn bÃt l®i!" cho r¢ng các næm T, Sºu, DÀn thÜ©ng Çem låi nh»ng s¿ vic không thuÆn l®i cho vÛ trø và nhân sinh.
T là næm con chu¶t. Chu¶t ÇÓi v§i ngÜ©i Vit Nam có m¶t vÎ trí rÃt Ƕc Çáo: vØa là m¶t con vÆt phá hoåi cÀn dit trØ vØa là m¶t "ông thiêng" báo Çim lành, d»..., vØa là biu tÜ®ng cûa hèn hå vØa ÇÜ®c nhân cách hóa thành ngÜ©i thanh cao...
Næm T, tÜ®ng hình là con chu¶t nhÜng ch» T cûa Trung Hoa không có liên h gì v§i ch» Chu¶t cä. Ch» mà ngÜ©i Vit Çc là T chính là ch» "Tº". Ting Trung Hoa "Thº" là chu¶t.
Chu¶t là m¶t Ƕng vÆt nhÕ có b¶ lông mao mÎn, có mÛi nhn, m¡t Çen tròn, Çôi tai có hình tròn và m¶t cái Çuôi dài nhÕ nh¡n. Sinh vÆt hc xp chu¶t vào loài gÆm nhÃm (rodent) là loài có b¶ ræng hàm s¡c bén (chesel-like front teeth), b¶ ræng này không bao gi© røng.
Có hàng træm loåi chu¶t sÓng räi rác kh¡p nÖi trên trái ÇÃt: tØ núi cao, xuÓng ÇÒng b¢ng, trong rØng cây, nÖi hÒ ao sình lÀy, ven sông suÓi và trên sa måc...
Loåi ÇÜ®c bit Çn nhiu nhÃt có lë là chu¶t nhà. Chúng sÓng ª bÃt cÙ nÖi nào có ngÜ©i ª và thÜ©ng làm ° trong nhà cho vui... M¶t sÓ chu¶t nhà khác ÇÜ®c các nhà khoa hc dùng trong các thí nghim Ç tìm hiu m¶t sÓ bnh, Ç thº các loåi dÜ®c phÄm m§i, các nhà tâm l hc thì dùng trong nghiên cÙu các phän Ùng, các thái Ƕ...
Qua lÎch sº, tØ ngàn xÜa, chu¶t là loài chuyên "æn c¡p" th¿c phÄm cûa loài ngÜ©i Ç nuôi sÓng. Ngày nay cÛng vÆy, chu¶t không có khä næng sän xuÃt ra cûa cäi, th¿c phÄm. Chu¶t là m¶t trong nh»ng sinh vÆt trong bóng tÓi (Creatures of Darkness). Bách khoa t¿ Çin MÏ cho r¢ng ch» "mouse" b¡t nguÒn tØ m¶t tØ c° xÜa trong ting Sanskrit có nghïa là tên æn c¡p. Các nhà khoa hc tin nhÜ th vì Sanskrit là m¶t c° ng» cûa Á châu. Chu¶t nhà bành trܧng tØ Á sang Âu và t° tiên cûa loài chu¶t nhà hin nay ª Nam B¡c MÏ châu ÇÜ®c ngÜ©i Anh, ngÜ©i Pháp, ngÜ©i Tây Ban Nha du nhÆp vào tØ th k 15.
Chu¶t nhà thì có vÈ lúc nào cÛng bÆn r¶n nhÃt là khi chúng cÜ trú tåi các cao Óc, chúng có th rình rÆp kim æn bÃt cÙ lúc nào thuÆn tin, còn chu¶t sÓng ª ngoài ÇÒng và trong rØng thì thÜ©ng chÌ ra ngoài vào ban Çêm mà thôi. HÀu ht chu¶t nhà Çu rÃt giÕi leo trèo.
V cÖ th, chu¶t nhà có kích thܧc tØ 2.5 Çn 3.5 inches tÙc là khoäng tØ 6.4cm Çn 8.9cm b dài (không k Çuôi). ñuôi chu¶t thÜ©ng dài b¢ng thân th, Çôi khi có ng¡n hÖn Çôi chút. Chu¶t nhà cân n¥ng khoäng tØ nºa lång (ounce) Çn m¶t lång (14 Çn 28grams). Kích thܧc và trng lÜ®ng cÛng nhÜ Çuôi có th thay Ç°i tùy theo loåi... ñuôi chu¶t có da sÀn sùi väy. Chu¶t có màu nâu xám ª lÜng và hai bên, bøng có màu tr¡ng ngà. Chu¶t trong phòng thí nghim thÜ©ng có màu tr¡ng tinh, ho¥c có ÇÓm Çen, ÇÓm nâu, ho¥c vá nhiu màu... Chu¶t nhà có ÇÀu nhÕ, mÛi dài, hai bên mÛi có næm ho¥c sáu s®i "râu" dài. Nh»ng râu này giúp chu¶t dò ÇÜ©ng trong bóng tÓi. M¡t chu¶t Çen tròn nhÜ håt huyn. Tai chu¶t rÃt thính (nhåy cäm v§i âm thanh, ting Ƕng), nhÜng thÎ giác rÃt kém (có lë vì sÙc nhìn kém nên nhiu lúc chu¶t Çã bò vào nÖi sáng sûa và có ngÜ©i). Ræng chu¶t có th g¥m lûng g cÙng, xé toang các loåi bao bì, h¶p b¢ng giÃy cÙng Ç tìm ÇÒ æn Ç¿ng bên trong. Chu¶t cÛng phá hoåi b¢ng cách gÆm nát sách, quÀn áo và ÇÒ g...
V nuôi sÓng, chu¶t æn hÀu ht nh»ng gì mà con ngÜ©i æn. Chúng cÛng nuôi sÓng b¢ng m¶t vài loåi thÎt ho¥c håt, cû, cái mà chúng tìm ÇÜ®c. Chu¶t nhà æn luôn cä các vÆt døng nhÜ hÒ dán, ÇÒ b¢ng da thu¶c, xà phòng... Chu¶t cÀn ít ÇÒ æn nhÜng phá hoåi thì nhiu.
Ch ª cûa chu¶t nhà thÜ©ng là nh»ng nÖi tÓi tæm, Ãm áp và yên l¥ng; tÓt nhÃt là gÀn ch có ÇÒ æn. Chu¶t tha giÃy, c¡n xé áo quÀn väi vóc... Ç làm °. Chu¶t cÛng Çào hang dܧi ÇÃt rÃt tinh vi.
V sinh sän, m¶t chu¶t cái có th sinh mi lÀn tØ 4 Çn 7 chu¶t con sau 18 ho¥c 21 ngày mang thai. Chu¶t con chÌ có da màu hÒng không lông, m¡t chÜa mª. Sau 10 ngày lông m§i mc và 14 ngày m§i mª m¡t. TØ khi sinh ra cho Çn khi r©i ° Ç sÓng riêng th©i gian khoäng ba tuÀn (21 ngày): chu¶t trÈ b¡t ÇÀu làm ° và "lÆp gia Çình" riêng. HÀu ht chu¶t cái b¡t ÇÀu sinh sän lúc 45 tu°i.
Chu¶t là con vÆt nhÕ bé sÓng chung m¶t nhà v§i ngÜ©i, chúng gây ra nhiu thit håi v cûa cäi vÆt chÃt rÃt l§n, ban Çêm chúng làm cho nhiu ngÜ©i mÃt ngû cho nên ngÜ©i rÃt ghét chu¶t, dù là chu¶t nhà hay chu¶t ÇÒng. NgÜ©i Vit thÜ©ng nuôi mèo Ç trØ chu¶t, nhiu nÖi dùng thuÓc Ƕc tr¶n v§i ÇÒ æn Ç git chu¶t, dùng bÅy, v.v... Có lë vì sÓng gÀn ngÜ©i nên chu¶t Çã Çi vào ngôn ng» và væn chÜÖng cûa loài ngÜ©i. Nhiu nhà væn Çã dùng hình tÜ®ng chu¶t trong các truyn ngø ngôn...
Trong ngôn ng»: nh»ng thành ng» nhÜ "ñÀu voi Çuôi chu¶t" hàm d¿ ÇÎnh thì l§n lao nhÜng kt quä không Çáng gì, lúc b¡t ÇÀu thì to l§n nhÜng cuÓi cùng hÀu nhÜ không có gì; "nói dÖi nói chu¶t" hàm nói mÆp m©, tráo trª. Thành ng» này có lë b¡t nguÒn tØ thân hình cûa dÖi và chu¶t có vÈ giÓng nhau; "trò mèo chu¶t" nói hành Ƕng Çùa gi«n, Çu°i b¡t; "du thº du th¿c" chÌ hành Ƕng Çi Çây Çó Ç kim æn (nhÜ chu¶t); "chu¶t sa hÛ np" hay "chu¶t sa chÌnh gåo" nói g¥p vÆn may ÇÜ®c vào nÖi no Ãm, khÕi phäi lo sinh k; "ܧt nhÜ chu¶t l¶t"; "nhà ° chu¶t"; "h¶i ÇÒng chu¶t" ám chÌ nh»ng cu¶c hp khi bàn thäo thì ÇÜa ra nh»ng k hoåch rÃt hay, rÃt táo båo nhÜng rÒi ra ch£ng có ai Çû khä næng th¿c hin cä; "lûi nhÜ chu¶t"; trong ting Anh/MÏ, ch» "Rat" có nghïa bóng là "kÈ phän b¶i, ngÜ©i bÕ rÖi ÇÒng Ƕi, ÇÒng Çäng trong lúc khó khæn, nguy khÓn, nh»ng công nhân không tham gia Çình công"; "give somebody rats" là chºi b§i, la m¡ng ai; ting Pháp có nh»ng thành ng» nhÜ "rat déglise": ngÜ©i næng Çi lÍ nhà th©; "rat dhotel": kÈ c¡p tåi khách sån; "rat dopéra": n» vÛ công trÈ; "avoir des rats dans la tête": tính tình bÃt thÜ©ng...
Trong væn chÜÖng, chu¶t cÛng ÇÜ®c dùng làm Ç tài rÃt nhiu. ThÖ ngø ngôn cûa La Fontaine (1621-2026) có nhiu bài dùng chuyn chu¶t Ç nói v ngÜ©i nhÜ "Le lion et le rat", "Le rat et léléphant," "Le chat et un vieux rat" l thú nhÃt là chuyn "ñem chuông Çi bu¶c c° mèo" k låi cu¶c hp cûa h¶i ÇÒng nhà chu¶t møc Çích tìm phÜÖng thÙc h»u hiu Ç tránh thäm ha bÎ mèo xÖi. Có con Çã hin m¶t k rÃt thÀn diu Çó là "Çem m¶t cái chuông treo vào c° cûa mèo Ç khi mèo Çi ting chuông kêu báo cho chu¶t bit mà trÓn lánh. H¶i nghÎ tán thành k hoåch, nhÜng không có ai dám nhÆn thi hành!
Væn chÜÖng bình dân Vit Nam có bài "Mèo hÕi thæm chu¶t" n¶i dung nhÜ sau:
Con mèo mà trèo cây cau,
HÕi thæm chú chu¶t Çi Çâu v¡ng nhà?
Chú chu¶t Çi ch® Ç¢ng xa,
Mua m¡m mua muÓi gi cha chú mèo
Chu¶t th© mèo Çã Çû Çiu,
Mà ra mèo vÅn Çi theo dòm hành.
Chu¶t v có bit s¿ tình,
Ch§ tin tÓt lÍ mà mình dÍ van.
Ngø ngôn thì có các chuyn "Chu¶t m¶ng hóa cp," "Chu¶t cÙu cp"...
Chu¶t CÓng g¥p chu¶t Nh¡t. Chu¶t Nh¡t bèn nÎnh và tâng bÓc chu¶t CÓng vì s® anh này to l§n xác. Chu¶t Nh¡t bày trò bói toán d¿a vào giÃc m¶ng hóa cp Ç khÕi s® mèo cûa chu¶t CÓng. Nh¡t Çã xû quÈ và phán r¢ng CÓng to mÆp nhÜ th tÙc là có chân mång Ç vÜÖng, th nào cÛng trª thành chúa sÖn lâm, nghïa là së thành cp trong nay mai... CÓng nghe vô cùng Ç¡c chí lin làm ra b¶ Çiu vênh vang, øc Îch ra v. Bng g¥p ngay mèo ª cuÓi ngõ. ñang cÖn bÓc ÇÒng ÇÜ©ng ÇÜ©ng là chúa sÖn lâm nay mai, CÓng tܪng mình Çã hóa cp rÒi, lin qu¡c m¡t nhìn v phía mèo, lên ging quát: "Quân khÓn kip kia, khôn hÒn s§m bit s® oai tr©i thì hãy tránh ra xa! Nay mai binh mã triu Çình kéo t§i së dËp tan loài gi¥c chúng bay m§i bit tay ta!"
Mèo vÅn bình tïnh, l£ng l¥ng Ç®i cho CÓng vØa dÙt l©i oai v, phóng nhanh vÒ lÃy CÓng tha Çi.
Chuyn "Chu¶t cÙu cp" n¶i dung thuyt minh r¢ng trong cu¶c sÓng ÇØng khinh chê ho¥c coi thÜ©ng nh»ng kÈ nhÕ bé hÖn mình v thân xác: "Cp mình to l§n có sÙc månh hÖn các loài khác, g¥p chu¶t nh¡t, cp chê là loài vô tích s¿, không làm ÇÜ®c gì, toan ÇÆp cht, chu¶t van xin tha mång và hÙa së có dÎp Çn Ön. Th©i gian sau cp bÎ sa lܧi do loài ngÜ©i giæng bÅy, cp vùng vÅy la hét nhÜng không cách nào thoát ra ÇÜ®c. May sao chu¶t nh¡t ra Çi qua, v¶i chåy v kêu cä nhà chu¶t nh¡t ra dùng ræng s¡c c¡n ÇÙt lܧi nh© vÆy cp thoát ÇÜ®c chåy vào rØng." Ngø ngôn này muÓn nói r¢ng "ta luôn cÀn Çn nh»ng kÈ nhÕ bé hÖn ta."
Væn chÜÖng cûa gi§i hc thÙc thì có truyn "Trinh Thº".
Trinh Thº là m¶t truyn ngø ngôn vit b¢ng thÖ løc bát dài 850 câu, k chuyn m¶t nàng chu¶t Båch bit gi» tit hånh. N¶i dung tóm lÜ®c nhÜ sau:
"Nàng chu¶t Båch góa chÒng, m¶t hôm Çi tìm ÇÒ æn v nuôi con, ch£ng may bÎ chó Çu°i, chåy núp vào hang cûa v® chÒng m¶t Çôi chu¶t khác... Tåi Çây, chu¶t v® Çi v¡ng. Chu¶t ñ¿c thÃy chu¶t Båch ÇËp Çë Çang Çêm chåy låc vào nhà mình, sinh lòng ham muÓn nên Çem l©i tán tÌnh, tìm Çû mi l lë và l©i ngon ngt Ç dø d cÛng nhÜ ép nài chu¶t Båch:
"Ch» r¢ng xuân bÃt tái lai
M¶t ngày là mÃy s§m mai h«i nàng!
T§i lui Çôi lë cho tÜ©ng,
Tính b xº bin hÖn ÇÜ©ng kiên trinh
Kt làm phu phø chi tình,
Ch£ng lo thuyn bách lênh Çênh gi»a nguÒn"
Chu¶t ñ¿c vin dÅn Çû các l lë và các thú vui hܪng thø trên Ç©i Ç thuyt phøc chu¶t Båch b¢ng lòng lÃy mình, k cä sÓ tº vi... NhÜng chu¶t Båch Çu khôn khéo chÓi tØ. RÓt cu¶c, chu¶t ñ¿c Çành phäi Ç chu¶t Båch ra v. Låi còn tiÍn chân, làm thÖ bÎn rÎn... Ngay lúc Ãy, chu¶t v® vØa v Çn cºa hang, thÃy cänh tiÍn ÇÜa Ãy, lin n°i cÖn ghen, sÌ vä chÒng, than thân trách phÆn, chu¶t ñ¿c phân trÀn th nào cÛng không nghe. Chu¶t cái tìm Çn nhà chu¶t Båch Ç Çánh ghen. Ch£ng may g¥p phäi mèo, hoäng s®, chu¶t cái chåy trÓn bÎ r§t xuÓng ao...
Có ngÜ©i là HÒ Sinh, là ngÜ©i nghe hiu ÇÜ®c ting cûa loài vÆt, låi vÓn Çã tò mò theo dõi câu chuyn tØ ÇÀu, v§t cÙu chu¶t v® lên, k ht ÇÀu Çuôi s¿ tình cho chu¶t v® bit ÇÒng th©i khuyên nhû v Çåo cÜ xº trong gia Çình: bình tïnh, không khéo, bao dung, nhân nhÜ®ng Ç gi» gìn gia Çåo...
Qua l©i thÖ thì bÓi cänh cûa câu chuyn ª ngay góc thành cûa Thû tܧng HÒ Qu Ly, tác giä là m¶t Än sï Çn kinh thành dåo chÖi, ª tr gÀn ÇÃy.
Truyn "Trinh Thº" mÜ®n chuyn chu¶t Ç nói vic ngÜ©i và thói Ç©i: Chu¶t ñ¿c là hình tÜ®ng cûa nh»ng kÈ háo s¡c, dâm tà, d¿a vào quyn l¿c Ç sÓng hܪng låc trong cänh xa hoa, n¥ng v xác thÎt, xa r©i Çåo l, nhân nghïa. Chu¶t Båch là hình tÜ®ng cûa ngÜ©i tit hånh, trung trinh. Nh»ng l©i khuyên dåy cûa HÒ Sinh biu l¶ quan Çim cûa nh»ng ngÜ©i tôi trung, luôn luôn tôn trng Çåo l. Trong khi khuyên giäi, HÒ Sinh Çã Çä kích s¿ tráo trª Ç°i tr¡ng thay Çen cûa phÜ©ng gian nÎnh.
ñây là m¶t tác phÄm khuyt danh, tác giä không muÓn ra m¥t vì câu chuyn có ám chÌ gÀn xa Çn chính quyn ÇÜÖng th©i. Hc giä Bùi K trong bän "Trinh Thº hiu Çính" Çã ghi r¢ng: ngoài bìa các bän in cÛ ÇÀu Ç là "TrÀn triu xº sï HÒ Huyn Quy tiên sinh soån" trong lúc giáo sÜ Hoàng Xuân Hãn nói là trên bän in kh¡c næm 2026, Ç©i T¿ ñÙc, tåi ñåi Trܧc ñÜ©ng, không thÃy có câu Ç Ãy ª bìa sách... VÃn Ç tác giä chÜa có tài liu ÇÀy Çû Ç kim chÙng.
ThÖ cûa n» sï HÒ Xuân HÜÖng cÛng có nh¡c Çn chu¶t trong bài vÎnh "Quan ThÎ" tÙc là nh»ng quan Thái giám (th©i phong kin các ông quan hÀu hå vua chúa trong cung cÃm thÜ©ng là ngÜ©i bÄm sinh không có b¶ phÆn sinh døc ho¥c có mà c¡t bÕ Çi (hoån) Ç vào làm quan) nên có khi gi là hoån quan.
"MÜ©i hai bà mø ghét chi nhau,
ñem cái xuân tình vÙt bÕ Çâu?
Rúc rích thây cha con chu¶t nh¡t
Vo ve m¥c mË cái ong bÀu..."
ThÖ cûa cø NguyÍn BÌnh Khiêm nh¡c t§i chu¶t ba lÀn:
1. Trong bài "Th S¿" cÛng có nh¡c Çn chu¶t:
Non ñoài v¡ng vÈ bÃy nhiêu lâu,
Có m¶t Çàn sà Çánh l¶n nhau.
VÜ®n n leo cành cho sÌ bóng,
L®n kia làm quái phäi sai ÇÀu.
Chu¶t n læm le mong c¡n t°,
Ng¿a kia Çûng ÇÌnh bܧc v tàu.
Hùm ª trên rØng gÀm m§i dÆy
Tìm v quê cÛ khúc ng¿a tÀu.
2. Trong bài "SÃm K" hai lÀn nói Çn chu¶t:
- "Phá Çin than Çn Çàn dê
HÍ mà chu¶t rúc thì lê v chuÒng"
- "L®n kêu tình th lâm nguy,
Qu vÜÖng cht gi»a ÇÜ©ng Çi trên tr©i.
Chu¶t sa chïnh gåo n¢m chÖi,
Trâu cày ngóc låi chào Ç©i bܧc ra."
Hùm gÀm kh¡p nÈo gÀn xa,
Mèo kêu r®n ting qu ma tÖi b©i
RÒng bay næm vÈ sáng ng©i,
R¡n qua sºa soån ht Ç©i sa tæng
Ng¿a lÒng qu m§i nhæn ræng..."
Chû Quan thin s¿ låm bàn mÃy câu sÃm trång trình tØ næm con chu¶t (có th là Bính T) nhÜ sau:
"L®n kêu tình th lâm nguy": cuÓi næm t H®i, chính quyn C¶ng sän Vit Nam Çang ÇÙng trܧc nguy cÖ có båo loån trong nܧc do s¿ tranh chÃp gi»a hai phái "bäo thû" và "Ç°i m§i" mà th¿c chÃt là tranh chÃp gi»a C¶ng sän min Nam và C¶ng sän min B¡c, m¶t Ç¢ng thì nhÃt thit tin lên xã h¶i chû nghïa thÎ trÜ©ng, m¶t Ç¢ng thì hô hào "Chia tay thÙc h," Çòi hÕi "trä låi cái tên Vit Nam tinh khôi cho ÇÃt nܧc," bÕ cái "cøm tØ C¶ng hòa Xã h¶i Chû nghïa" xui ht ch nói Çi cho dân nh©, cho nh»ng ai còn lÜÖng tri Ç« h° thËn... Trong tình th lâm nguy Çó qu vÜÖng có th bÎ cht do tai nån máy bay trên ÇÜ©ng công du hp hành cÀu cånh các nܧc tÜ bän cÙu nguy kinh t. "Qu vÜÖng cht gi»a ÇÜ©ng Çi lên tr©i" còn có nghïa là: vua cûa loài qu Çã cht gi»a ÇÜ©ng Çi tìm Thiên Çàng C¶ng sän nhÜ kinh Çin Karl Marx Çã m¶ng tܪng! Chû nghïa Xã h¶i gÓc Liên Xô Çã søp Ç° trܧc khi t§i thiên ÇÜ©ng do Çó nhiu nܧc C¶ng sän Çã làm hòa và cÀu thân v§i MÏ Ç ÇÜ®c no Çû. ñÜ®c MÏ vin tr® tÙc là "chu¶t sa chïnh gåo n¢m chÖi" s¤n tin Çô-la tha hÒ mà xa xÌ... ñn næm Sºu thì låi phäi nai lÜng trâu ra mà cày vì tài nguyên ÇÃt nܧc Çã bán bØa ht, không còn gì. Nhân dân lao kh° nhc nh¢n Çn næm DÀn thì chÎu ht n°i phäi ÇÒng loåt gÀm lên cùng v§i th gi§i yêu chu¶ng t¿ do kh¡p nÈo gÀn xa và qua næm Mão, mèo kêu r®n ting làm cho bn qu ma tÖi b©i. Næm Thìn së có rÒng næm s¡c báo tin lành cho con HÒng cháu Låc r¢ng næm T là næm qu sa tæng sºa soån cáo chung Ç vào næm Ng "Ng¿a lÒng qu m§i nhæn ræng" nghïa là cht h£n (vào næm 2026). Tóm theo mÃy câu sÃm Trång Trình này, qua l©i giäi Çoán cûa Chû quan Thin sÜ thì næm T b¡t ÇÀu có xáo Ƕng bÃt l®i cho C¶ng sän Vit Nam và Çn næm Ng (2026) thì C¶ng sän bÎ giäi trØ ª Vit Nam.
V væn chÜÖng hin Çåi thì Tô Hoài, m¶t nhà væn tin chin Çã vit tÆp truyn ng¡n nhan Ç là "O Chu¶t" n¶i dung mô tä nh»ng cänh Ç©i cÖ c¿c tÓi tæm...
V ca nhåc các em thiu nhi có bài "Chú chu¶t c¡p trÙng" v§i l©i hát ng¶ nghïnh.
Væn chÜÖng MÏ có tác phÄm khá n°i ting t¿a Ç là "Of Mice and Men" cûa John Steinbeck (1902-2026). John Steinbeck Çã Çoåt giäi Nobel Væn ChÜÖng næm 1962. CuÓn tiu thuyt danh ting nhan Ç "The Grapes of Wrath" (1939) (Chùm nho phÅn n¶) Çoåt giäi Pulitzer næm 1940. PhÀn l§n các tiu thuyt ÇÜ®c Üa thích cûa Steinbeck Çu khai thác nh»ng cu¶c phÃn ÇÃu cam go cûa nh»ng ngÜ©i cùng kh° trong xã h¶i. Truyn ng¡n "Of Mice and Men" (V chu¶t và ngÜ©i) là m¶t câu chuyn bi thäm cûa m¶t nông dân có th l¿c cÜ©ng tráng nhÜng trí óc låi ÇÀn Ƕn, chÆm chåp, sÓng cùng v§i nh»ng ngÜ©i bån tÓt nhÃt và ngÜ©i bäo h¶. Truyn vit næm 2026, chuyn thành kÎch trình diÍn cùng næm.
Thi sï ngÜ©i Anh Robert Burns có bài thÖ nhan Ç "To a Mouse" (Gªi Çn chu¶t) v§i nh»ng câu:
"Wee sleekit, cowrin, timrous beastie,
Oh, what a panics in thy breastie!"
Trong Y khoa ñông phÜÖng, chu¶t là m¶t vÎ thuÓc hiu nghim ÇÓi v§i các vt thÜÖng, gãy xÜÖng do vÃp ngã, dao Çâm, bnh phong xù nÖi trÈ em. Sách Häi thÜ®ng Y tông Tâm lïnh vit:
"Lão thº là tên chu¶t Ç¿c,
Ngt chÃt hÖi Ãm, tính lành th¿c
Vt thÜÖng gãy vÃp ngã, dao Çâm,
Bnh trÈ phong xù ch»a Ç¡c l¿c."
Trong thuÓc B¡c, "lÜ«ng ÇÀu liêm" tÙc là phân chu¶t hai ÇÀu nhn.
Chu¶t cÛng là m¶t trung gian truyn m¶t loåi bnh nguy him gi là "Thº dÎch", Tây y gi là Peste (Pest do gÓc Latin: Pestis gi là dÎch håch; ÇÒng nghïa v§i "Plague"), ngÜ©i bnh bÎ sÓt cao, n°i håch nu không ch»a trÎ kÎp th©i có th cht. Bnh lây lan do chu¶t nhiÍm bnh mang Çi.
ThuÓc B¡c còn có vÎ Nam Tinh tøc gi là cû "dái chu¶t" có tác døng ch»a trúng phong và chÙng Quyt (bÎ lånh), tiêu ung, phá khÓi, thÜ giãn gân cÓt. (Häi thÜ®ng YTTL-Lïnh nam Bän thäo).
Ngoài ra, còn có bnh gi là "chu¶t rút" là chÙng co rút cûa m¶t sÓ b¡p thÎt, thÜ©ng là ª Óng chân, gây ra Çau ǧn, ting Anh gi là "cramp". Ch này thì thÆt oan cho chu¶t, không làm mà chÎu ting!
Trong Kinh DÎch, T Ùng vào quÈ Khôn, tÜ®ng hình cûa ñÃt, xung ÇÓi v§i Ng; quÈ Càn, tÜ®ng hình cûa Tr©i.
T thu¶c DÜÖng Thûy, hܧng Chính B¡c, Ng thu¶c DÜÖng HÕa, hܧng chính Nam. T-Ng là trøc cûa ÇÎa cÀu (B¡c-Nam), cûa ÇÎa tØ trÜ©ng. T-Ng thu¶c "Thiu âm quân hÕa tÜ thiên" có lë vì th mà các nhà kin trúc khi xây các cung Çin cûa Ç vÜÖng hÀu ht Çu dùng trøc chính là T-Ng tÙc B¡c-Nam theo nguyên l "Nam din xÜng vÜÖng, B¡c din xÜng thÀn." V ngÛ s¡c, T mang màu Çen.
T thu¶c DÜÖng Thûy cho nên luôn luôn luân lÜu không chÎu yên nghÌ. Tính chÃt này cûa T làm cho chu¶t lúc nào cÛng có vÈ læng xæng bÆn r¶n, không ª yên. Hình nhÜ lúc nào chu¶t cÛng bÎ thôi thúc tìm kim m¶t cái gì Çó Ç g¥m nh¡m. Có lë vì vÆy mà nh»ng ngÜ©i tu°i T, Ç¥c bit là Bính T (tu°i Thûy, mång Thûy) và MÆu T (tu°i Thûy, mång HÕa)... thÜ©ng là nh»ng ngÜ©i næng Ƕng, t¿ lÆp, t¿ chû; rÃt ít khi chÎu nghÌ ngÖi nên cÛng ít khi ÇÜ®c yên bình tâm thân.
"Kh¡c tinh" cûa chu¶t thÜ©ng là mèo, dù có Çû æn mèo cÛng phäi b¡t chu¶t theo bän næng. Nh§ låi bin cÓ lÎch sº 2026, Vit Nam C¶ng hòa mÃt, có lë vì vÎ T°ng ThÓng lúc Çó tu°i chu¶t (Giáp T) bÎ con mèo t Mão xâm læng, nên chu¶t phäi chåy trܧc khi mèo t§i.
CÛng nh§ låi m¶t næm T dܧi th©i Ç nhÃt C¶ng hòa, næm Canh T (2026), nhÆt báo T¿ Do cûa giáo sÜ Phåm Vit Tuyn, sÓ Xuân, hình bìa vë ba con chu¶t m¥c áo gÃm nhà quan: hai con thì lo lùng søc kim æn, chÌ có m¶t con hin lành ung dung không tha thit Çn cái æn... Ha sï vë rÃt thÀn tình, linh Ƕng. Báo phát hành vào dÎp Tt, nhÜng ra Giêng báo bÎ phåt và bÎ Çóng cºa vì bÙc tranh bìa "có xÕ xiên". Gi§i thân cÆn v§i tòa báo k låi r¢ng: ch© hoài, không nghe ai bình phÄm gì v nghïa cûa bÙc tranh bìa, Ùc quá, vì "Ç©i không tri k, không có ngÜ©i hiu ta" nên ngÜ©i chû trÜÖng m§i bèn "phiên âm dÎch nghïa" n¶i dung cûa bÙc tranh r¢ng: trong b¶ ba con chu¶t Ãy, chÌ có con chu¶t chÙc vø l§n nhÃt là không lùng søc, Çøc khoét, kim æn mà thôi! Th là Ƕng chåm nên bÎ Çóng cºa m¶t th©i gian. (Chuyn này không cÀu chÙng).
Chu¶t bÎ mèo b¡t thì thÆt là khÓn cùng vì trܧc khi git chu¶t, mèo v©n, mèo gi«n Çùa Çû trò tinh nghÎch. Chó thì chÌ c¡n cht rÒi thôi, r¡n và gà b¡t chu¶t vì cÀn ÇÒ æn. NgÜ©i cÛng là sát tinh cûa chu¶t. Trܧc ht, ngÜ©i dit chu¶t vì chu¶t là nh»ng tÆp Çoàn phá hoåi lÜÖng th¿c, th¿c phÄm và cûa cäi vÆt chÃt cûa loài ngÜ©i. ThÙ Çn, chu¶t bÎ loài ngÜ©i b¡t làm vÆt thí nghim trong y hc, tâm l hc vì chu¶t có m¶t sÓ tính chÃt tÜÖng ÇÒng v§i cÖ th con ngÜ©i v bnh tÆt và v cä mÆp Óm... GÀn Çây, y gi§i Çang thí nghim trên chu¶t Ç tìm phÜÖng thuÓc trÎ và chÓng mÆp cho các cô, các bà.
Dân gian Vit Nam, có nhiu thái Ƕ khác nhau ÇÓi v§i loài chu¶t, không phân bit chu¶t båch, chu¶t chù, chu¶t hôi, chu¶t chÛi, chu¶t ÇÃt, chu¶t ÇÒng, chu¶t nh¡t (l¡t), chu¶t tàu, chu¶t xå (Musk-rat). Có ngÜ©i xem chu¶t nhÜ kÈ thù, có ngÜ©i xem là m¶t loài có thÎt ngon, có ngÜ©i không dám gi là con chu¶t mà gi là "ông thiêng". Gi là "ông thiêng" vì nh»ng ngÜ©i này Çã có nhiu kinh nghim trong cu¶c sÓng chung nhà v§i chu¶t, Çã tØng bÎ chu¶t báo thù ho¥c báo tin vui, báo Çim lành, d»...
Xem ra, chu¶t và ngÜ©i Çã có khá nhiu tÜÖng quan. Chu¶t Çã Çi vào np sÓng con ngÜ©i m¶t cách r¶ng rãi. Walt Disney là nhà væn, nhà làm phim Çã ÇÜa lên màn änh chú chu¶t Mickey v§i nh»ng hoåt Ƕng vô cùng l thú. NgÜ©i Ç©i khi không thích ai cÛng dùng hình tÜ®ng chu¶t mà so sánh. Không bit có làm cho chu¶t phin lòng không?
Dù sao, næm Bính T là næm Hàn Thûy làm chû, ÇÀu næm së rét lånh rÃt nhiu, gi»a næm Thûy kh¡c HÕa Ç phòng chÙng n¶i nhit.