T´NH "BT ñNH"
CÑA PHT PHÁP TRONG HÐNG CU KH
TÂM NGUYÊN NGUYN CHÂU 
Trit l cûa PhÆt giáo có møc Çích là làm cho con ngÜ©i ª Ç©i có thÙc rõ ràng v thân phÆn làm ngÜ©i và v cänh gi§i mà mình Çang sÓng. Nh»ng vÃn Ç mà PhÆt pháp thÜ©ng nh¡c Çi nh¡c låi là ñau kh° và Giäi thoát.
Møc Çích chính cûa ñåo PhÆt là ÇÜa con ngÜ©i Çn ch GII THOÁT. ñÙc B°n SÜ Thích Ca Çã nói m¶t cách bóng bÄy r¢ng: "Nܧc trong bÓn bin, chÌ có m¶t vÎ là vÎ giäi thoát."
NhÜng, tåi sao låi nói Çn giäi thoát? Cu¶c Ç©i Çâu phäi là ngøc tù giam hãm? Bao nhiêu con ngÜ©i, tØ xÜa t§i nay, ai cÛng hæm hª vào Ç©i và Çã bin cu¶c Ç©i nhân th thành m¶t CUC ñUA ñI TµM HNH PHÚC, TµM NIM VUI trong mi cách th hin h»u. Trong cu¶c chåy Çua tìm hånh phúc Ãy, Çã có nhiu chû thuyt ÇÜ®c nêu ra, ngÜ©i ta Çã nhân danh HNH PHÚC-T DO cûa LOI NGÐI Ç mª ra nh»ng cu¶c tàn sát nhân loåi... và hÆu quä là TH GII KHÔNG C¹ MT GI AN VUI ñ´CH THC. DC VNG Çã tåo ra PHIN NO và ÁC NGHIP nên loài ngÜ©i Çã phäi n°i trôi trong bin kh° Çau, trong vòng máu l... chÜa nói Çn bnh tÆt và nån tai...
Nói Çn giäi thoát là nói Çn s¿ cªi mª, Çn s¿ dÙt bÕ các ràng bu¶c v thân xác cÛng nhÜ v tâm hÒn. Ý tܪng giäi thoát chÌ có th sáng lên trong trí tu, khi chính bän thân mi con ngÜ©i cäm thÃy s¿ ràng bu¶c, cäm nhÆn s¿ vây hãm cûa ngøc tù h»u hình hay vô hình, nghïa là khi con ngÜ©i "ÇÜ®c thân chÙng" (self experienced) v nh»ng kinh nghim tù ngøc và kh° Çau cûa thân phÆn làm ngÜ©i. NgÜ©i chÜa tØng träi qua các kinh nghim trên, ho¥c Çã có träi qua, nhÜng chÜa có dÎp thÙc tÌnh Ç nhìn låi bän thân mình, thì chÜa có Çiu kin Ç chiêm nghim ÇÜ®c nim giäi thoát.
Do Çó, con ÇÜ©ng Giäi Thoát mà ñåo PhÆt Ç ra b¡t ÇÀu tØ nhÆn thÙc "ñI L B KH." Tin Ç này Çã bÎ nhiu ngÜ©i cho r¢ng Çó là thái Ƕ "ym th bi quan."
NhÆn thÙc v ñau Kh° cûa cu¶c Ç©i là chân l thÙ nhÃt trong bÓn bÙc tÜ©ng vây hãm Ç©i ngÜ©i: SINH, LO, BNH, T± (SÓng, già, bnh, cht).
ThÆt vÆy, dù bån là ai, là cái gì trong th gi§i "ta bà" này, thì bån cÛng së không th thoát khÕi 4 bÙc tÜ©ng vây Çó.
NhÆn thÙc "ñ©i là bin kh°" là m¶t vÃn Ç then chÓt cûa quá trình tìm hܧng giäi thoát, tìm v an vui. NhÆn thÙc này có nhiu tác døng khác nhau ÇÓi v§i con ngÜ©i:
- ñÓi v§i hång ngÜ©i có cæn cÖ l§n, có duyên giác ng¶ thì nhÆn thÙc này là m¶t thÙ thuÓc mÀu nhim, m¶t phÜÖng tin giúp h v»ng tin trên ÇÜ©ng tìm giäi thoát, vÜ®t bin kh°, r©i bn mê Ç v nÖi an vui, t¿ tåi...
"ñ©i ngÜ©i sánh hoa nª
TÓi tàn theo ánh dÜÖng
Nghïa vô thÜ©ng sáng tÕ
Vån vÆt có tà dÜÖng"
Nhân gian bao cänh kh°
Quán tâm quán vô thÜ©ng,
Lòng trÀn thôi vÃn vÜÖng...
(VÛ Lan H.)
- NhÜng ÇÓi v§i nh»ng ngÜ©i yu ÇuÓi v tinh thÀn, thiu khä næng suy nim, thì Çây là m¶t thÙ thuÓc nguy him có th gây ra nhiu khûng hoäng trong cu¶c sÓng.
M¶t bên thì vì nhÆn thÃy cu¶c Ç©i l¡m phin não nên ra sÙc dit trØ nguyên nhân gây kh° Çau phin não, Ç chuyn tåo cu¶c Ç©i h løy thành an vui thanh thän; m¶t bên thì vì nhÆn thÃy cu¶c Ç©i là kh° mà Çâm ra chán nän, rÒi buông xuôi "nh¡m m¡t ÇÜa chân" và thÜ©ng bÎ chìm sâu trong bin kh°, ho¥c có ngÜ©i chåy trÓn kh° Çau b¢ng các phÜÖng tin nhanh chóng dÍ dàng, nhÜng tåm b®... nhÜ tÆn hܪng nh»ng dÜ«ng chÃt trÀn gian (nouritures terrestres) trong "cu¶c vui ÇÀy tháng, trÆn cÜ©i thâu Çêm," "døng tºu" Ç "phá thành sÀu..." (Døc phá thành sÀu tu døng tºu) thÆm chí dùng ma túy hay Ƕc dÜ®c...
NhÆn thÙc v kh° Çau là m¶t nhÆn thÙc cæn bän mà Ç©i ngÜ©i ai cÛng phäi th nghim Ç cu¶c sÓng có m¶t nghïa Çích th¿c. Vì " Ç©i chÜa träi Çiêu linh. Thì thiên vån kip chÜa thành th nhân." Có Çiu cÀn lÜu là s¿ kh° Çau ª Çây không phäi chÌ là nh»ng cäm giác không thích h®p v§i các giác quan hay cÖ næng vÆt chÃt. Ting kh° -DUKKHA- trong Çåo PhÆt bao gÒm: VÔ NG, BT TNH, VÔ THÐNG, VÔ MINH.
VÔ NG L TH NO?
Khi bån xÜng là Tôi, thì "tôi là cái gì Çây? T¿ chính bän thân ta là m¶t tÆp h®p nh»ng cái gì mà ta ch£ng nhÆn bit và ch£ng làm chû ÇÜ®c (Óm Çau, bnh tÆt, dÎ Ùng ch£ng hån). Ta tܪng mình t¿ do, s¿ th¿c ta là m¶t tên nô l cûa ham muÓn, cûa khoái låc, cûa giÆn d», t¿ ái và si mê. Nhiu lúc tÎnh tâm suy nghï låi, ta không bit ta là ai n»a? ñó là Vô Minh (nghïa là u tÓi).
VÔ THÐNG và BT TNH
NgÜ©i Ç©i thÜ©ng ܧc mong s¿ cÓ ÇÎnh, s¿ trÜ©ng cºu, Ç¥c bit là trong danh vng và yêu ÇÜÖng, nhÜng vÛ trø, vån vÆt có cái gì ÇÙng yên Çâu? Nܧc chäy, mây trôi, hoa nª, hoa tàn, træng tròn, nguyt khuyt, lá xanh, lá vàng, lá røng, các t bào sinh dit tØng giây trong mi cÖ th... mi m¶t phút trôi qua làm cho ta già Çi m¶t chút, nh¡c Çn bܧc Çi cûa th©i gian là nh¡c Çn quá trình hûy dit t¿ thân:
"Thêm m¶t tu°i nghïa là mÃt Çi m¶t tu°i
ñón xuân v nghïa là tiÍn xuân Çi."
VÛ trø vô thÜ©ng nên tâm ta không th nào yên °n. Lòng ta càng nhiu mÖ Ü§c, nhiu vng Ƕng thì ni kh° càng gia tæng. Th©i gian là nguyên nhân gây ra nhiu bÃt an, nhÃt vì nó bin thiên nghÎch chiu v§i døc vng và ܧc mÖ cûa lòng ngÜ©i: mong nó chÆm låi, nó së trôi mau, mong nó qua mau, nó trì låi!
"M¶t ngày không thÃy nhau dài b¢ng ba næm"
"M¶t gi© Ç®i ch© dài nhÜ th k"
"Træm næm là ng¡n, m¶t ngày dài ghê!" (Tän ñà)
Nu "không ai có th t¡m hai lÀn trong m¶t giòng sông" thì ta cÛng không bao gi© ÇÜ®c th¿c s¿ sÓng trong hin tåi! Vì hình tܧng cu¶c Ç©i mà ta cäm nhÆn là m¶t hàm sÓ cûa th©i gian F(t). Cái mà ta mnh danh là "hin tåi" chÜa bao gi© có th¿c. Khi ta nói "Bây gi© là 1 gi© thì không còn là 1 gi© th¿c s¿ n»a mà Çã là 1 gi© + x..." Ha chæng ta chÌ có quá khÙ và tÜÖng lai. Mà tÜÖng lai là cái chÜa Çn, là lãnh v¿c cûa "Que sera, sera" cûa "What will be, will be" nên càng làm cho ta bÃt an hÖn n»a! BÃt an là vì ta không làm chû ÇÜ®c tÜÖng lai m¶t cách ch¡c ch¡n.
NhÜ th thì nhÆn thÙc kh° Çau së ÇÜa ta v Çâu? NhÆn thÙc cÛng là m¶t nguyên nhân ÇÜa Çn kh° Çau: "càng bit nhiu càng thêm kh°" nhÜ Victor Hugo, m¶t væn hào Pháp Çã ghi nhÆn "Qui augmente sa science, augmentera sa souffrance." Th thì không hiu bit ho¥c hiu bit ít có b§t ÇÜ®c kh° Çau không? PhÆt pháp có nhÃt thit b¡t bu¶c phäi tu tÎnh, trì gi§i theo các khuôn kh° gi§i luÆt tu vin m§i giäi thoát không?
Có cách nào khác Ç Çåt Çn an vui không?
Câu trä l©i là: có. Vì Çåo PhÆt không phäi là m¶t m§ giáo Çiu cÓ ÇÎnh, nh»ng khuôn thܧc bÃt di dÎch qua các th©i Çåi. PHT PHÁP là m¶t "PHÁP BT ñNH" tùy theo th©i gian, không gian mà uyn chuyn v§i cæn cÖ, hoàn cänh và trình Ƕ cûa chúng sanh. Tính cách "Tùy duyên" cûa giáo l PhÆt Çã th hin m¶t cách sinh Ƕng trong các thin vin ª kh¡p nÖi trên th gi§i. Tu theo cách nào mà Çåt Çn s¿ giäi thoát Çích th¿c là ÇÜ®c.
Hàng træm næm trܧc, Hu Sinh thin sÜ Çã nói:
"Pháp bän nhÜ vô Pháp
Phi h»u duyt phi không
NhÜ®c nhân tri thº pháp
Chúng sinh d» PhÆt ÇÒng"
nghïa là:
Pháp t¿ cæn bän cÛng giÓng nhÜ không có Pháp
Ch£ng phäi có cÛng ch£ng phäi không
Nu ngÜ©i Ç©i hiu ÇÜ®c Pháp Ãy (có và không)
Thì chúng sanh cùng v§i PhÆt giÓng nhau.
Câu nói trên làm ta liên tܪng Çn hai câu:
"Y kinh nhÃt t¿ tam th PhÆt oan
Ly kinh nhÃt t¿ tÙc ÇÒng ma thuyt"
nghïa là:
"Nu cÙ d¿a vào tØng ch» trong kinh së tåo oan cho ba Ç©i PhÆt
Nu xa lìa m¶t ch» trong kinh thì së giÓng nhÜ l©i nói cûa ma."
ñây là s¿ uyn chuyn cûa PhÆt Pháp. Thuyt Pháp nhÜng không chÃp Pháp, vì chÃp pháp cÛng là m¶t chÃp mà låi là m¶t chÃp l§n hÖn mi chÃp khác, nó thu¶c v m¥t tÜ duy, rÃt tai håi cho giäi thoát và cÙu Ƕ.
V§i tính cách bÃt ÇÎnh cûa Pháp, giáo l cûa PhÆt là m¶t con ÇÜ©ng dung thông, tôn trng s¿ t¿ do tuyt ÇÓi cûa tÜ tܪng trên hành trình tìm an vui hånh phúc cho bän thân và cho nhân loåi. Giáo l cûa ñåo PhÆt vÜ®t ra khÕi mi vܧng m¡c do tÜ duy Ƕc tôn Çem låi, cho nên, ñåo PhÆt Çã thâm nhÆp vào xã h¶i Âu, MÏ m¶t cách sâu xa, thÀm l¥ng mà v»ng ch¡c.
Thâm nhÆp ÇÜ®c nghïa "Pháp bän nhÜ vô Pháp", ngÜ©i hành Çåo së dÍ dàng hin thân và dÃn thân vào mi hoàn cänh cûa cu¶c sÓng Ç th¿c hin s¿ cÙu giúp, ÇÜa con ngÜ©i ra khÕi s¿ kh° Çau, Çem låi an vui...
ThÆt vÆy, nu cu¶c Ç©i kh° Çau cûa chúng ta có "vô biên phin não" cÀn phäi Çoån dit thì PhÆt cÛng Çã sºa soån cho ta "vô lÜ®ng pháp môn" Ç tu trì. ñiu quan trng hÖn ht là dËp b§t TÂM SÂN, nói nôm na là lòng t¿ ái, t¿ kiêu Ç có th Çón nhÆn s¿ dung thông mÀu nhim. SÂN TÂM là mÓi nguy håi rÃt l§n. Kinh có câu:
"NhÃt nim sân tâm khªi
Bát vån chܧng môn khai!"
ChÌ m¶t nim sân tâm mà 80 ngàn cºa chܧng nghip mª ra, ôi thÆt là kinh khûng! Låy PhÆt.