NGUY•N ñ­C LÂM, 09-96
K‰t quä công trình nghiên cÙu cûa Glass Ceiling Commission cho thÃy r¢ng phø n» và ngÜ©i thi‹u sÓ vÅn còn bÎ kÿ thÎ, phø n» da tr¡ng thø hܪng Affirmative Action nhiŠu hÖn phø n» da Çen hay MÍ, và hÀu h‰t nh»ng thæng ti‰n cûa ngÜ©i thi‹u sÓ và phø n» là nh© ª viŒc thi hành tÓi Ça nh»ng luÆt lŒ chÓng kÿ thÎ...

MT V€I BIN C– ñÁNG SUY NG M

Trong næm 2026, ª vào th©i Çi‹m mà chi‰n trÜ©ng Affirmative Action Çang trª nên sôi Ƕng, ngÜ©i vi‰t Çã có dÎp NJ cÆp vŠ "TrÆn Chi‰n Affirmative Action" và nêu lên nghi vÃn "Chi‰n dÎch Çòi hûy bÕ Çåo luÆt Affirmative Action: m¶t mÛi dùi kÿ thÎ nh¡m vào dân thi‹u sÓ và phø n»?" qua hai bài báo Çæng trên tåp chí VIT sÓ tháng 04-95 và 09-95. ñÒng th©i, m¶t sÓ cây bút khác cûa tåp chí VIT nhÜ NguyÍn Xuân Nam và LuÆt sÜ NguyÍn H»u Liêm cÛng Çã bÕ công nghiên cÙu và trình bày các khía cånh tri‰t lš và lÎch sº cûa vÃn NJ Affirmative Action.

K‹ tØ tháng 09-95 t§i nay, m¶t næm Çã trôi qua và nhiŠu bi‰n cÓ liên hŒ ljn Affirmative Action cÛng Çã xäy ra. M¶t trong nh»ng bi‰n cÓ Çáng k‹ là s¿ tØ chÙc cûa ti‰n sï Chang Lin Tien, ViŒn trܪng ViŒn Çåi h†c Berkeley vào mùa Hè 2026. K‰ ljn là "Sáng Ki‰n Dân QuyŠn tåi California" (California Civil Rights Initiative - CCRI) Çã h¶i Çû ch» kš cûa ngÜ©i ûng h¶ Nj trª thành d¿ luÆt 209 Çang ch© dân chúng Ca-li bÕ phi‰u bi‹u quy‰t vào ngày 05-11-96 s¡p t§i.

V T¯ CH­C cûa VIN TRПNG CHANG LIN TIEN

VŠ trÜ©ng h®p ông Chang Lin Tien, kš giä Henry Der cûa nhÆt báo San Jose Mercury News sÓ ra ngày 03-09-96 có vi‰t m¶t bài báo thÆt Çáng chú š mang t¿a NJ "UC regents targeted Asian chancellor" (H¶i ÇÒng quän trÎ hŒ thÓng Çåi h†c ti‹u bang nh¡m vào møc tiêu viŒn trܪng ngÜ©i gÓc Á châu). Theo bài báo này thì Chang Lin Tiên là m¶t ngÜ©i di dân gÓc Trung Hoa. Ông có b¢ng ti‰n sï kÏ sÜ cÖ khí, nói ti‰ng Anh còn Ç¥c gi†ng ngoåi quÓc. Tuy vÆy, vào næm 2026, ông vÅn ÇÜ®c b° nhiŒm làm ViŒn trܪng cûa trÜ©ng ñåi h†c ti‹u bang Berkeley n°i ti‰ng. Trong suÓt th©i gian gi» chÙc vø ViŒn trܪng, ti‰n sï Chang Çã ÇÜ®c công nhÆn là ngÜ©i có biŒt tài vŠ lãnh Çåo và vÆn Ƕng tài chánh. Ông Çã Çem vŠ cho ViŒn Çåi h†c Berkeley trên 750 triŒu MÏ kim qua s¿ Çóng góp cûa gi§i tÜ nhân trong khi ngân sách dành hŒ thÓng Çåi h†c ti‹u bang bÎ c¡t giäm t§i m¿c Ƕ khûng khi‰p. Riêng trong næm 2026, ông Çã vÆn Ƕng ÇÜ®c cho ñåi h†c Berkely 175 triŒu MÏ kim. ñây là m¶t con sÓ k› løc, vÜ®t xa các Çåi h†c khác trên toàn nܧc MÏ, ngoåi trØ Çåi h†c Harvard. M¶t thành tích Çáng ca ng®i khác cûa ti‰n sï Chang Lin Tien là nh© tài lãnh Çåo xuÃt s¡c cûa ông, ViŒn Çåi h†c Berley Çã ÇÜ®c công nhÆn là m¶t trong sÓ nh»ng Çåi h†c dÅn ÇÀu trên toàn quÓc trong lãnh v¿c nghiên cÙu.

Ông là ngÜ©i không ngØng lên ti‰ng tranh ÇÃu cho viŒc nâng cao phÄm chÃt cûa Çåi h†c (academic excellence) và duy trì s¿ Ça dång (student diversity) trong khÓi sinh viên. "Ông là m¶t nhà lãnh Çåo Çåi h†c h»u hiŒu duy nhÃt trên toàn quÓc còn gi» ÇÜ®c mÓi liên låc ch¥t chë v§i các sinh viên trong l§p h†c và trong khuôn viên trÜ©ng Çåi h†c" (He’s the single most effective university leader in the country who at the same time has managed to maintain close contact with students in the classroom and on the campus). Nh© có ông mà trÜ©ng Berkeley càng ngày càng th¡t ch¥t thêm mÓi liên hŒ v§i các c¿u sinh viên cûa Çåi h†c này, Ç¥c biŒt là các sinh viên thu¶c các quÓc gia ven b© Thái Bình DÜÖng. M¥c dù Çã tåo ÇÜ®c nh»ng thành tích lÅy lØng nhÜ vÆy, ông Çã không ÇÜ®c h¶i ÇÒng quän trÎ hŒ thÓng Çåi h†c ti‹u bang coi tr†ng và xem là m¶t Ùng viên có nhiŠu tri‹n v†ng ÇÜ®c ch†n vào chÙc vø chû tÎch cûa hŒ thÓng Çåi h†c này. ñÓi v§i cá nhân ông Chang thì ngoài viŒc t¿ ái bÎ va chåm n¥ng nŠ, Çó là dÃu hiŒu cûa s¿ kÿ thÎ ÇÓi v§i ngÜ©i thi‹u sÓ gÓc Á châu do änh hܪng cûa phong trào Çòi hûy bÕ Affirmative Action tåi Ca-li. M¶t s¿ kiŒn Çáng chú š khác là khi ông lên ti‰ng chÓng låi d¿ luÆt 187 thì ông Çã g¥p phän Ùng không thuÆn l®i tØ cÃp trên. Thêm vào Çó là cu¶c Çøng Ƕ gi»a ông Chang và ThÓng ÇÓc Pete Wilson vào ngày 20-07-95 trong phiên h†p cûa h¶i ÇÒng quän trÎ các hŒ thÓng Çåi h†c ti‹u bang liên quan v§i chính sách thâu nhÆn h†c sinh vào Çåi h†c nh¢m tåo m¶t khÓi sinh viên Ça dång, gÒm nhiŠu thành phÀn væn hóa và chûng t¶c khác nhau.

S¿ kiŒn ông Chang bÎ thÃt sûng và s¿ tØ chÙc cûa ông mang nhiŠu š nghïa và có tÀm mÙc änh hܪng rÃt månh më trong c¶ng ÇÒng thi‹u sÓ gÓc Á châu-Thái Bình DÜÖng vì lë "n‰u viŒc b° nhiŒm ông Chang Çã làm gia tæng niŠm kÿ v†ng là có th‹ k› nguyên kÿ thÎ chûng t¶c bài bác ngÜ©i Á châu cuÓi cùng Çang ti‰n ljn hÒi cáo chung, thì viŒc ông tØ chÙc Çã làm tiêu tan nh»ng niŠm hy v†ng Çó." (If Tiên’s appointment raised expectations that may be the era of anti-Asian racism was finally drawing to a close, his resignation has now dashed those hopes" (SJMN, 03-09-96)

TrÜ©ng h®p cûa ông Chang Lin Tiên là b¢ng chÙng cø th‹ cho thÃy là n‰u không có s¿ bäo vŒ cûa Affirmative Action, thì nh»ng ngÜ©i thi‹u sÓ, Ç¥c biŒt là nh»ng ngÜ©i di dân thi‹u sÓ gÓc Á Châu-Thái Bình DÜÖng (Asian Pacific immigrants) së khó mà tránh khÕi bÎ kÿ thÎ, dù là ª chÓn h†c ÇÜ©ng hay ngoài kÏ nghŒ. ñây cÛng là m¶t câu trä l©i hùng hÒn cho nh»ng ai trong c¶ng ÇÒng ViŒt chúng ta còn tin r¢ng ch£ng cÀn có luÆt lŒ Affirmative Action, chúng ta vÅn ÇÜ®c tr†ng Çãi và ÇÜ®c hܪng nh»ng cÖ h¶i ÇÒng NJu nh© ª tài næng cá nhân hay vì chúng ta sinh trܪng ª Hoa Kÿ, nói ti‰ng Anh lÜu loát nhÜ ngÜ©i bän xÙ.

D¿a vào nh»ng s¿ kiŒn nêu trên, chúng ta có th‹ k‰t luÆn r¢ng "Affirmative Action là m¶t nhu cÀu cÀn thi‰t chÙ không phäi là m¶t Ç¥c ân" (Affirmative is a necessity not a privilege) nhÜ t© tåp chí Hispanic sÓ ra ngày 08-96 Çã dùng làm t¿a NJ cho m¶t bài báo xúc tích cûa Robert Santiago vŠ NJ tài Affirmative Action. ñ‹ chÙng minh cho s¿ cÀn thi‰t cûa Affirmative Action ÇÓi v§i ngÜ©i gÓc MÏ châu La-tinh (gÒm ngÜ©i MÍ, BÒ Çào Nha, Portoricans, v.v...), kš giä Santiago dÅn chÙng tài liŒu cûa Gilbert F. Casellas, Chû TÎch EEOC (Equal Employment Opportunity Council) tÙc H¶i ñÒng Ç¥c trách vŠ CÖ H¶i ñÒng ñŠu Trong Công ˆn ViŒc Làm. Theo Çó thì k‰t quä công trình nghiên cÙu cûa viŒn Urban Institute næm 2026 cho thÃy trong nh»ng công ty không áp døng chÜÖng trình Affirmative Action thì t› sÓ Ùng viên da tr¡ng ÇÜ®c g†i phÕng vÃn nhiŠu hÖn các Ùng viên gÓc La-tinh là 23%, và sÓ Ùng viên da tr¡ng ÇÜ®c cho viŒc nhiŠu hÖn các Ùng viên gÓc la-tinh là 52% m¥c dù các Ùng viên gÓc La-tinh có ÇÀy Çû væn b¢ng và kinh nghiŒm nhÜ các Ùng viên da tr¡ng. Ngoài ra, vào tháng 03-95, k‰t quä công trình nghiên cÙu cûa Glass Ceiling Commission cho thÃy r¢ng phø n» và ngÜ©i thi‹u sÓ vÅn còn bÎ kÿ thÎ, phø n» da tr¡ng thø hܪng Affirmative Action nhiŠu hÖn phø n» da Çen hay MÍ, và hÀu h‰t nh»ng thæng ti‰n cûa ngÜ©i thi‹u sÓ và phø n» là nh© ª viŒc thi hành tÓi Ça nh»ng luÆt lŒ chÓng kÿ thÎ.

D LUT 209

Sau nhiŠu tháng tr©i vÆn Ƕng ráo ri‰t, cuÓi cùng "Sáng Ki‰n Dân QuyŠn tåi California" (California Civil Rights Initiative - CCRI) Çã trª thành d¿ luÆt 209. ñây có lë là m¶t trong nh»ng d¿ luÆt có n¶i dung ng¡n nhÃt vì chÌ chÙa vÕn vËn có 8 ÇiŠu khoän. Tuy bŠ ngoài có vÈ ng¡n g†n, giän dÎ nhÜ vÆy, nhÜng tÀm änh hܪng cûa d¿ luÆt này thÆt Çáng ngåi. Theo Constance L. Rice, luÆt sÜ cÓ vÃn cûa t° chÙc NAACP (National Association for Advancement of Colored People) tÙc T° chÙc QuÓc Gia c° võ cho viŒc thæng ti‰n cûa ngÜ©i da mÀu, thì d¿ luÆt 209 "mª cºa cho viŒc kÿ thÎ ÇÓi v§i phø n» và con gái" (They’re opening the door to discrimination against women and girls). ñÓi vói nh»ng ngÜ©i ûng h¶ d¿ luÆt 209, thì ti‹u bang có th‹ ti‰t kiŒm ÇÜ®c hành chøc triŒu m‡i næm khi hûy bÕ viŒc thi hành các chÜÖng trình biŒt Çãi vŠ ÇÃu thÀu và nhân døng trong khi các trÜ©ng Çåi h†c ti‹u bang, Çåi h†c c¶ng ÇÒng cÛng nhÜ các trÜ©ng công lÆp có th‹ ti‰t kiŒm ÇÜ®c hÖn 50 triŒu MÏ kim m‡i næm.

SÓ phÆn cûa d¿ luÆt 209 së ÇÜ®c ÇÎnh Çoåt vào kÿ bÀu cº tháng 11-96 s¡p t§i. Các nhà lãnh Çåo cu¶c vÆn Ƕng chÓng låi d¿ luÆt 209 nhÜ Eleanor Smeal, Chû tÎch t° chÙc Feminist Majority lo ngåi r¢ng n‰u d¿ luÆt 209 th¡ng ª California thì ch¡c ch¡n phong trào Çòi hûy bÕ Affirmative Action së lan r¶ng trên toàn quÓc vì Ca-li vÅn ÇÜ®c coi là nÖi xuÃt phát các phong trào tÜÖng t¿.

KT LUN: THÁI ñ cûa CHÚNG TA ñ–I VI AFFIRMATIVE ACTION và D LUN 209

ViŒc hûy bÕ hay duy trì các luÆt lŒ và chÜÖng trình Affirmative Action ch¡c ch¡n là có änh hܪng tr¿c ti‰p ljn Ç©i sÓng, viŒc h†c, công æn viŒc làm cûa chúng ta trong th©i gian s¡p t§i và tÜÖng lai cûa con cháu chúng ta sau này. Cho nên, ch†n l¿a m¶t thái Ƕ h®p lš, chính Çáng và rõ rŒt là m¶t viŒc làm Çòi hÕi phäi tìm hi‹u kÏ lÜ«ng vŠ vÃn NJ này.