NGÔ Ký
trình bày d¿a theo tài liŒu chính phû Hoa Kÿ
CÙ m‡i 4 næm vào næm có sÓ ch¤n (1992, 1996, 2000...), nܧc MÏ t° chÙc bÀu cº T°ng ThÓng và Phó T°ng ThÓng. Không phäi chÌ riêng ngÜ©i ngoåi quÓc, mà ngay cä m¶t sÓ ngÜ©i MÏ chính gÓc cÛng th¡c m¡c vŠ phÜÖng thÙc bÀu cº theo lÓi "cº tri Çoàn" (electoral college) tåi MÏ này. Chúng tôi xin chia sÈ Ç‰n quš ÇÒng hÜÖng m¶t sÓ chi ti‰t vŠ phÜÖng thÙc bÀu cº theo lÓi "cº tri Çoàn" cûa MÏ. Vì hŒ thÓng chính trÎ MÏ rÃt phÙc tåp, do Çó chúng tôi cÓ g¡ng trình bày vÃn NJ m¶t cách khái quát cæn bän mà thôi.

PHÐ÷NG TH­C B„U C± Ÿ M³ KHÁC VI VIT NAM NHÐ TH N€O?

Tåi ViŒt Nam, bÀu cº T°ng thÓng và Phó T°ng ThÓng theo lÓi ph° thông ÇÀu phi‰u tr¿c ti‰p, tÙc "ngÜ©i dân cº tri" Çi bÀu tr¿c ti‰p cho Ùng cº viên T°ng ThÓng và Phó T°ng ThÓng, nói m¶t cách rõ hÖn là trên lá phi‰u Nj bÀu chÌ có tên nh»ng ngÜ©i Ùng cº viên mà thôi, chÙ không có ai Çåi diŒn cho h† cä.

CÛng tåi ViŒt Nam, khi ki‹m phi‰u, h† t°ng k‰t tÃt cä sÓ phi‰u trên toàn quÓc låi, nói rõ hÖn là h† c¶ng tÃt cä sÓ phi‰u cûa các tÌnh låi, Ùng cº viên nào có sÓ phi‰u cûa "ngÜ©i dân cº tri" bÀu cho h† nhiŠu nhÃt thì ÇÜ®c Ç¡c cº.

Ÿ trên, chúng tôi NJ cÆp ljn cøm ch» "ngÜ©i dân cº tri" Nj chÌ nh»ng ngÜ©i công dân bình thÜ©ng Çi bÀu, xác ÇÎnh nhÜ vÆy Nj phân biŒt v§i danh tØ "cº tri Çoàn" së NJ cÆp ª phÀn sau.

PhÜÖng thÙc bÀu cº tåi MÏ rÃt khác v§i phÜÖng thÙc bÀu cº tåi ViŒt Nam. Tåi MÏ, "ngÜ©i dân cº tri" Çi bÀu T°ng ThÓng và Phó T°ng ThÓng, nhÜng thÆt s¿ là h† Çi bÀu cho "cº tri Çoàn", rÒi sau Çó khoäng m¶t tháng thì "cº tri Çoàn" Çó së Çi bÀu tr¿c ti‰p cho T°ng ThÓng và Phó T°ng ThÓng m¶t lÀn n»a. SÓ phi‰u "cº tri Çoàn" bÀu m§i có giá trÎ và m§i quy‰t ÇÎnh k‰t quä Ùng cº viên nào Ç¡c cº.

C± TRI ñO€N L€ Gµ và T¯ ñÂU M€ C¹?

Nܧc MÏ có t°ng c¶ng 435 Dân Bi‹u Liên Bang, và 100 ThÜÖng NghÎ Sï Liên Bang. T°ng c¶ng là 535 ngÜ©i. Chính phû cæn cÙ vào sÓ ngÜ©i Çó mà Ãn ÇÎnh con sÓ "cº tri Çoàn". Nói nhÜ vÆy có nghïa là có 535 thành viên "cº tri Çoàn" (electors). Dù vÆy, các vÎ Dân Bi‹u và ThÜ®ng NghÎ Sï này không ÇÜ®c làm thành viên "cº tri Çoàn", chính phû chÌ lÃy con sÓ Dân Bi‹u và ThÜ®ng NghÎ Sï Nj làm chuÄn hÀu Ãn ÇÎnh con sÓ thành viên "cº tri Çoàn " mà thôi. M¶t Çi‹m Ç¥c biŒt là Tu Chính Án thÙ 23 (23rd amendment) Ãn ÇÎnh vùng Hoa ThÎnh ñÓn tÙc The District of Columbia m¥c dù không phäi là ti‹u bang và m¥c dù không có m¶t Dân Bi‹u hay ThÜ®ng NghÎ Sï nào, nhÜng vÅn ÇÜ®c chính phû cho phép có ÇÜ®c 3 thành viên "cº tri Çoàn." NhÜ vÆy, nܧc MÏ có tÃt cä là 538 thành viên "cº tri Çoàn" (538 electors).

Theo luÆt bÀu cº cûa MÏ, muÓn Ç¡c cº T°ng ThÓng hay Phó T°ng ThÓng thì phäi nhÆn ÇÜ®c sÓ phi‰u bÀu quá bán cûa "cº tri Çoàn," tÙc là phäi Çåt ÇÜ®c ít nhÃt là 270 phi‰u bÀu cûa "cº tri Çoàn". (tÙc phäi ÇÜ®c 50% + 1 phi‰u.)

Næm nay, ngày bÀu cº T°ng ThÓng và Phó T°ng ThÓng là ngày 5 tháng 11 næm 2026. Trên m‡i lá phi‰u së có tên cûa tÃt cä Ùng cº viên T°ng ThÓng và Phó T°ng ThÓng. Tåi m¶t sÓ ti‹u bang, ngoài các tên cûa Ùng cº viên T°ng ThÓng và Phó T°ng ThÓng, låi có tên cûa nh»ng thành viên "cº tri Çoàn" cûa ti‹u bang Çó. Tuy nhiên, dù có tên các thành viên "cº tri Çoàn" trên lá phi‰u hay không, thì khi "ngÜ©i dân cº tri" bÀu cho vÎ Ùng viên T°ng ThÓng hay Phó T°ng ThÓng tÙc là "ngÜ©i dân cº tri" Çã bÀu cho nh»ng thành viên "cº tri Çoàn" Çåi diŒn cho ngÜ©i Ùng cº viên T°ng ThÓng và Phó T°ng ThÓng mà thôi.

NhÜ Çã nói ª trên, toàn quÓc nܧc MÏ có t°ng c¶ng 538 thành viên "cº tri Çoàn".

ñÓi v§i ti‹u bang, tính theo sÓ Dân Bi‹u Liên Bang và ThÜ®ng NghÎ Sï Liên Bang tåi m‡i ti‹u bang Nj Ãn ÇÎnh con sÓ thành viên "cº tri Çoàn" cûa ti‹u bang Çó. LÃy thí dø cho dÍ hi‹u, ti‹u bang California là ti‹u bang có dân sÓ nhiŠu nhÃt tãi MÏ (t› lŒ khoäng 500 ngàn dân cÜ thì có 1 vÎ Dân Bi‹u Liên Bang). Ti‹u bang California có tÃt cä 52 vÎ Dân Bi‹u Liên Bang và 2 vÎ ThÜ®ng NghÎ Sï Liên Bang (bÃt cÙ ti‹u bang nào dù Çông dân hay ít dân thì cÛng NJu có 2 vÎ ThÜ®ng NghÎ Sï Liên Bang Çåi diŒn cho ti‹u bang Çó, chÌ khác nhau sÓ Dân bi‹u Liên Bang mà thôi), nhÜ vÆy California ÇÜ®c Ãn ÇÎnh có 54 thành viên "cº tri Çoàn". Trܧc ngày bÀu cº, m‡i Çäng chính trÎ (có Ùng cº viên ra tranh cº) nhÜ Çäng C¶ng Hòa, Çäng Dân Chû v.v... NJu cº ra 54 thành viên "cº tri Çoàn" Çåi diŒn cho Çäng cûa mình. Các ti‹u bang khác cÛng áp døng nhÜ vÆy.

Nh»ng ngÜ©i ÇÜ®c Çäng cº làm thành viên "cº tri Çoàn" này phäi là nh»ng Çäng viên trung kiên và có thành tích ûng h¶ Çäng månh më trong quá khÙ. Các thành viên "cº tri Çoàn" này cÛng phäi hÙa là së bÕ phi‰u bÀu cho vÎ Ùng cº viên T°ng ThÓng và Phó T°ng ThÓng cûa Çäng mình. (Dù nói vÆy chÙ trong lÎch sº chính trÎ MÏ, tØ næm 2026 ljn 1988 có 16 thành viên "cº tri Çoàn" Çã "xé rào" không bÕ phi‰u cho Ùng cº viên mà h† Çã hÙa.)

Nܧc MÏ ki‹m phi‰u bÀu cº theo tØng ti‹u bang riêng rë chÙ không c¶ng các phi‰u cûa 50 ti‹u bang trên toàn quÓc låi. California ljm riêng phi‰u California, Texas ljm riêng phi‰u Texas, v.v....Theo phÜÖng thÙc "ÇÜ®c æn cä, ngã vŠ không (winner-take-all), tÙc vÎ Ùng cº viên T°ng ThÓng và Phó T°ng ThÓng nào nhÆn ÇÜ®c phi‰u cûa "ngÜ©i dân cº tri" nhiŠu nhÃt thì vÎ Ùng cº viên T°ng ThÓng và Phó T°ng ThÓng Çó coi nhÜ Ç¡c cº tåi ti‹u bang Çó, và vÎ Ùng cº viên Ç¡c cº Çó ÇÜ®c phép nhÆn h‰t tÃt cä sÓ thành viên "cº tri Çoàn" cûa ti‹u bang Çó.

LÃy thí dø: Giä sº Bob Dole thu¶c Çäng Công Hòa Ç¡c cº tåi California thì Bob Dole ÇÜ®c nhÆn h‰t 54 thành viên "cº tri Çoàn" cûa ñäng C¶ng Hòa tåi California. Và giä sº Bill Clinton Ç¡c cº tåi New York thì Bill Clinton ÇÜ®c nhÆn h‰t 33 thành viên "cº tri Çoàn" cûa Çäng Dân Chû tåi New York.

Dù thua 1 phi‰u hay triŒu phi‰u thì cÛng không ÇÜ®c nhÆn bÃt cÙ sÓ "cº tri Çoàn" nào tåi ti‹u bang thua Çó cä. (ChÌ có 2 ti‹u bang ngoåi lŒ là ti‹u bang Maine và Nebraska ki‹m phi‰u theo tØng ÇÎa håt dân bi‹u (congressional district) chÙ không ki‹m phi‰u chung toàn ti‹u bang, bªi vÆy Ç¥c biŒt hai ti‹u bang này có th‹ có nhiŠu Ùng cº viên ÇÜ®c nhÆn sÓ thành viên "cº tri Çoàn" tùy theo m‡i ÇÎa håt, chÙ không phäi chÌ có duy nhÃt m¶t Ùng cº viên ÇÜ®c nhÆn h‰t phi‰u "cº tri Çoàn", ÇiŠu này khác v§i các ti‹u bang khác.)

Vào tÓi ngày 5 tháng 11 næm này, sau khi ki‹m phi‰u, vÎ Ùng cº viên T°ng ThÓng và Phó T°ng ThÓng nào nhÆn ÇÜ®c phi‰u "ngÜ©i dân cº tri" bÀu nhiŠu nhÃt thì coi nhÜ Ç¡c cº, và nhÆn ÇÜ®c tÃt cä sÓ thành viên "cº tri Çoàn" tåi ti‹u bang Çó.

Sau Çó, m‡i vÎ Ùng cº viên së c¶ng tÃt cä sÓ thành viên "cº tri Çoàn" cûa các ti‹u bang mà h† Ç¡c cº. VÎ Ùng cº viên nào thâu ÇÜ®c 270 thành viên "cº tri Çoàn" là coi nhÜ "së chính thÙc" Ç¡c cº T°ng ThÓng và Phó T°ng ThÓng. Chúng tôi dùng ch» "së" là vì sau ngày bÀu cº ngày 5 tháng 11, các thành viên "cº tri Çoàn" này së Çi bÀu låi m¶t lÀn n»a, sÓ phi‰u h† bÀu m§i chính thÙc có giá trÎ. (ThÆt ra, bÀu låi lÀn thÙ nhì chÌ có tính cách hình thÙc Nj h®p thÙc hóa vÆy thôi, chÙ thÆt ra ai cÛng bi‰t là Ùng cº viên nào Çåt ÇÜ®c con sÓ 270 thành viên "cº tri Çoàn" trong ngày bÀu thÙ nhÃt vào ngày 5 tháng 11 là coi nhÜ Çã Ç¡c cº rÒi. Lš do nܧc MÏ ÇŠ ra lÀn thÙ nhì Nj "cº tri Çoàn" bÀu, chính phû cho r¢ng các thành viên "cº tri Çoàn" hi‹u bi‰t và có trình Ƕ nên h† bÀu chính xác và sáng suÓt hÖn, chÙ lÀn bÀu thÙ nhÃt e r¢ng bÎ bÀu cÄu thä và không chính xác)

C± TRI ñO€N B„U NHÐ TH N€O và AI Sþ KI”M PHIU?

Vào thÙ Hai ÇÀu tiên sau cái thÙ TÜ lÀn thÙ nhì cûa tháng 12 (the first Monday after the second Wednesday in December), tÃt cä thành viên "cº tri Çoàn" cûa 50 ti‹u bang và vùng Hoa ThÎnh ñÓn phäi ljn thû Çô cûa m‡i ti‹u bang Nj bÕ phi‰u bÀu tr¿c ti‰p T°ng ThÓng và Phó T°ng ThÓng riêng rë v§i Phó T°ng ThÓng, ch§ không bÀu liên danh T°ng ThÓng và Phó T°ng ThÓng ÇÙng chung nhau nhÜ lúc bÀu lÀn ÇÀu vào ngày 5 tháng 11 næm 2026. VÎ ThÓng ñÓc cûa m‡i ti‹u bang së chÙng th¿c k‰t quä bÀu cº do các thành viên "cº tri Çoàn" bÀu. Sau Çó, các giÃy chÙng nhÆn k‰t quä cûa m‡i ti‹u bang së ÇÜ®c chuy‹n vŠ væn phòng vÎ Chû TÎch ThÜ®ng NghÎ ViŒn Hoa Kÿ (tÙc vÎ Phó T°ng ThÓng). Vào ngày mÒng 6 tháng 1 næm t§i (tÙc mÒng 6 tháng 1 næm 1997 cho kÿ bÀu cº này), các giÃy chÙng nhÆn k‰t quä bÀu cº cûa các ti‹u bang së ÇÜ®c vÎ Chû TÎch ThÜ®ng NghÎ ViŒn khui ra và công bÓ k‰t quä. VÎ Ùng cº viên T°ng ThÓng nào có ÇÜ®c 270 phi‰u bÀu cûa "cº tri Çoàn" thì ÇÜ®c công nhÆn Ç¡c cº. VÎ Ùng cº viên Phó T°ng ThÓng cÛng vÆy, n‰u nhÆn ÇÜ®c 270 phi‰u bÀu cûa "cº tri Çoàn" thì ÇÜ®c công nhÆn Ç¡c cº.

N‰u không có vÎ Ùng cº viên T°ng ThÓng nào nhÆn ÇÜ®c 270 phi‰u bÀu cûa "cº tri Çoàn" thì không ai ÇÜ®c công nhÆn Ç¡c cº cä. Lúc Çó thì Hå NghÎ ViŒn Hoa Kÿ së ch†n ra 3 ngÜ©i Ùng cº viên T°ng ThÓng có sÓ phi‰u bÀu cao nhÃt Nj các Dân Bi‹u Liên Bang bÕ phi‰u bÀu. ñi‹m Çáng lÜu š là dù m‡i ti‹u bang có sÓ lÜ®ng Dân Bi‹u Liên Bang nhiŠu ít khác nhau, tuy nhiên khi bÕ phi‰u Nj bÀu T°ng ThÓng trong trÜ©ng h®p này thì m‡i phái Çoàn Dân Bi‹u Liên Bang cûa m‡i ti‹u bang chÌ ÇÜ®c bÕ 1 lá phi‰u Nj bÀu mà thôi, tÙc m‡i ti‹u bang bÀu bình Ç£ng 1 lá phi‰u mà thôi. TrÜ©ng h®p phäi cÀn ljn các Dân Bi‹u tåi Hå NghÎ ViŒn bÕ phi‰u Nj ch†n T°ng ThÓng rÃt ít xäy ra. Trong lÎch sº chính trÎ Hoa Kÿ chÌ có 2 lÀn xäy ra vào næm 2026 và 1824. Cu¶c bÀu cº nào có nhiŠu Ùng cº viên T°ng ThÓng cùng sáng giá ra tranh cº thì m§i xäy ra tình trång nay vì chia phi‰u, chÙ n‰u chÌ có 2 Ùng cº viên tranh cº thì không th‹ xäy ra trÜ©ng h®p này.

VŠ phÀn Phó T°ng ThÓng, n‰u không có vÎ Ùng cº viên Phó T°ng ThÓng nào nhÆn ÇÜ®c 270 phi‰u bÀu cûa "cº tri Çoàn" thì các ThÜ®ng NghÎ Sï Liên Bang cûa ThÜ®ng NghÎ ViŒn Hoa Kÿ së ch†n ra 2 Ùng cº viên Phó T°ng ThÓng có sÓ phi‰u bÀu cao nhÃt Nj h† bÀu. M‡i vÎ ThÜ®ng NghÎ Sï ÇÜ®c quyŠn bÕ m¶t lá phi‰u chÙ không theo qui luÆt tØng ti‹u bang nhÜ tåi Hå NghÎ ViŒn.

VÎ T°ng ThÓng Ç¡c cº và vÎ Phó T°ng ThÓng Ç¡c cº së chính thÙc nhÆm chÙc vào trÜa ngày 20 tháng M¶t.

C¹ KHI N€O V ­NG C± VIÊN T˜NG TH–NG NHN ñÐC PHIU "NGОI DÂN C± TRI" B„U NHI“U H÷N NHÐNG LI THƒT C± KHÔNG?

Trong lÎch sº chính trÎ MÏ Çã xäy ra 3 lÀn vào næm 2026, 1876 và 1888. Næm 1888, Ùng cº viên T°ng ThÓng Grover Cleveland thÃt cº m¥c dù ông thâu ÇÜ®c 5,540,050 phi‰u bÀu cûa "ngÜ©i dân cº tri" trên toàn quÓc, nhÜng ông låi chÌ thâu ÇÜ®c có 168 phi‰u bÀu cûa "cº tri Çoàn". Trong khi Çó, Ùng cº viên T°ng ThÓng Benjamin Harrison låi Ç¡c cº m¥c dù ông chÌ nhÆn phi‰u cûa "ngÜ©i dân cº tri" bÀu ít hÖn là 5,444,337 phi‰u, nhÜng ông låi thâu ÇÜ®c sÓ phi‰u bÀu cûa "cº tri Çoàn" nhiŠu hÖn là 233 phi‰u. (Ghi chú: vào th©i Çó dân sÓ còn ít nên không cÀn phäi có ljn 270 phi‰u "cº tri Çoàn" m§i ÇÜ®c Ç¡c cº nhÜ ngày nay).

NhÜ Çã nói ª trên, khi tranh cº, không cÀn th¡ng quá nhiŠu phi‰u cûa "ngÜ©i dân cº tri" tåi m‡i ti‹u bang, chÌ cÀn th¡ng tåi m‡i ti‹u bang hÖn ÇÓi thû 1 phi‰u cûa "ngÜ©i dân cº tri" là Çû rÒi, vì chÌ cÀn th¡ng nhÜ vÆy là ÇÜ®c thâu h‰t tÃt cä sÓ "cº tri Çoàn" tåi ti‹u bang Çó rÒi. SÓ phi‰u "cº tri Çoàn" m§i Çóng vai trò quan tr†ng. Dù nói vÆy, nhÜng chúng ta cÛng bi‰t là sÓ phi‰u cûa "ngÜ©i dân cº tri" Çi bÀu cÛng rÃt cÀn thi‰t, n‰u không có sÓ phi‰u cûa h† thì làm sao th¡ng cº ÇÜ®c tåi ti‹u bang, và n‰u không th¡ng cº tåi ti‹u bang thì không th‹ thâu ÇÜ®c sÓ "cº tri Çoàn" tåi ti‹u bang Çó.

Chính vì s¿ quan tr†ng cûa sÓ phi‰u "cº tri Çoàn" nên các vÎ Ùng cº viên T°ng ThÓng rÃt chú tr†ng ljn các ti‹u bang có Çông dân, vì càng Çông dân thì càng nhiŠu phi‰u "cº tri Çoàn". Ti‹u bang California là ti‹u bang có Çông dân nhÃt nܧc MÏ nên có nhiŠu phi‰u "cº tri Çoàn" nhÃt. California có 54 phi‰u "cº tri Çoàn", n¡m 1/5 sÓ phi‰u "cº tri Çoàn" Nj th¡ng cº vì chÌ cÀn 270 phi‰u "cº tri Çoàn" là ÇÜ®c Ç¡c cº. Các ti‹u bang quan tr†ng và có sÓ phi‰u "cº tri Çoàn" nhiŠu sau California là New York 33, Texas 32, Florida 25, Pennsylvania 23, Illinois 21 phi‰u "cº tri Çoàn"...

PhÜÖng thÙc bÀu cº T°ng ThÓng và Phó T°ng thÓng theo lÓi "cº tri Çoàn" tåi MÏ này bÎ m¶t sÓ ngÜ©i chÌ trích và Çòi thay Ç°i vì h† cho r¢ng phÜÖng thÙc này không chính xác và phÙc tåp, tuy nhiên nh»ng ngÜ©i ûng h¶ låi cho r¢ng phÜÖng thÙc ûng h¶ là tÓt và sáng suÓt nhÃt n‰u so v§i các phÜÖng thÙc cûa các quÓc gia khác, bªi vÆy phÜÖng thÙc bÀu cº theo lÓi "cº tri Çoàn" này vÅn còn ÇÜ®c duy trì cho t§i ngày hôm nay.