S¿ Ç©i thº ngÅm mà hay...
ñây là m¶t møc m§i cûa Vit Magazine. Møc này mong Çón nhÆn tÃt cä nh»ng suy gÅm cûa Ƕc giä, nhân sï... kh¡p nÖi v các s¿ vic xäy ra h¢ng ngày trong c¶ng ÇÒng Vit ho¥c trên th gi§i... Xin hãy suy gÅm trong tinh thÀn nhân bän "Çåo hånh thin môn" cho Ç©i thêm vui...
BN V B×
Còn trong tình bån, mi ngÜ©i Çu t¿ nguyn nhÆn trách nhim v ngÜ©i mà mình Çã kt giao. Bån Çích th¿c thÜ©ng là ngÜ©i t¿ thÃy có trách nhim trܧc nim vui, ni buÒn ho¥c s¿ an nguy cûa bån mình, dù không do mình gây ra.
ñåi Lãng phø trách
Bån bè hay b¢ng h»u xÜa nay xã h¶i nào cÛng nh¡c t§i. SÓng trên Ç©i dÜ©ng nhÜ con ngÜ©i ai cÛng cÀn có bån. Tôi còn nh§ m¶t câu nói cûa cø NguyÍn bá Hc luÆn v "bån" nhÜ sau: "Chim có Çàn cùng hót, ting hót m§i hay, ng¿a có bån cùng Çua, nܧc Çua m§i månh..." Ý cø muÓn Çi tØ loài Çiu thú sang nói chuyn con ngÜ©i. Kh°ng tº trong sách ñåi Hc, cÛng ca ng®i s¿ l®i ích cûa bån h»u trong vic hc tÆp: "Hc nhi th©i tÆp chi, h»u b¢ng t¿ viÍn phÜÖng lai bÃt duyt låc hÒ... Hc thì phäi tÆp, trong khi hc tÆp bån bè tØ phÜÖng xa Çn há không vui sao?" Tøc ng» Vit có câu "Hc thÀy không tày hc bån". NgÜ©i Çi làm æn buôn bán cÛng cÀn có bån vì "Buôn có bån, bán có phÜ©ng" và do Çó ta có rÃt nhiu bån trong m¶t Ç©i ngÜ©i: Bån th©i thÖ Ãu, bån hc, bån láng ging, hàng xóm, bån ÇÒng hÜÖng, ÇÒng liêu (tÙc bån cùng làm vic trong m¶t cÖ quan, m¶t triu Çình...), bån vui chÖi, bån hàng, bån Çåo, bån tri k, bån tri âm, bån ÇÒng hành, bån Ç©i...
TØ ngàn xÜa, cä tr©i ñông lÅn tr©i Tây, Çâu Çâu cÛng có s¿ ca ng®i tình bån. NgÜ©i Pháp có câu: "Tout passe, tout casse, seule l Amitié reste vivace!" (TÃt cä Çu qua Çi, tÃt cä Çu tan v«, chÌ có tình bån là sÓng mãi!). NgÜ©i Trung Hoa thì lÃy chuyn "ñào viên kt nghïa" trong truyn Tam quÓc Ç làm Çin hình cho tình bån g¡n bó, sÓng cht, hoån nån có nhau. Dân gian Vit Nam thì k chuyn LÜu Bình - DÜÖng LÍ nhÜ m¶t gÜÖng tÓt ÇËp cûa tình bån. Tình bån xem ra rÃt cÀn ÇÓi v§i cu¶c sÓng con ngÜ©i, vì con ngÜ©i là m¶t sinh vÆt không có khä næng chÎu Ç¿ng s¿ cô Ƕc. Bän næng h®p quÀn tim tàng, Çã thúc ÇÄy cá nhân tìm Çn tha nhân, ÇÜ®c biu l¶ m¶t cách rõ rt ngay tØ lúc sÖ sinh. Con ngÜ©i cÀn Çn tha nhân nhÜ m¶t thành phÀn cûa bän thân nó trong cu¶c hin h»u ª Ç©i. TÜÖng giao nhân loåi biu l¶ ÇÀu tiên trong cái nhìn và nø cÜ©i hÒn nhiên, thanh bình cûa trÈ thÖ. Khi chÜa có bån Ç©i, ngÜ©i nào không tìm ÇÜ®c bån, theo nghïa thông thÜ©ng, thì thÆt là khÓn cùng! Kinh nghim cûa ngÜ©i Ç©i cho thÃy tìm ÇÜ®c bån tri âm, tri k là rÃt khó. Bån kiu Bá Nha và Tº Kÿ trên Ç©i hin Çåi mÃy ai có ÇÜ®c? Ting Çàn cûa Bá Nha chÌ có Tº Kÿ m§i hiu thÃu, cho nên khi Tº Kÿ cht, Bá Nha Çã ÇÆp v« cây Çàn... vì "ai tri âm Çó, m¥n mà v§i ai?" Tri âm khó Çã Çành, tri k thÃp hÖn m¶t bÆc, mà cÛng rÃt khó g¥p... Cø NguyÍn Khuyn và cø DÜÖng Khuê là m¶t Çôi tri k trong giai Çoån cÆn kim lÎch sº Vit Nam. Cø DÜÖng Khuê tØ giä cõi Ç©i trܧc, cø NguyÍn Khuyn Çã khóc k rÃt thê thit, Çau ǧn nhÜ c¡t ru¶t:
"Bác DÜÖng thôi Çã thôi rÒi!
Nܧc mây man mác ngÆm ngùi lòng ta..."
Cø NguyÍn Khuyn Çã k l xót xa:
"K tu°i tôi còn hÖn tu°i bác
Tôi låi Çau trܧc bác mÃy ngày
Sao mà bác v¶i v ngay
Thoåt nghe tôi Çã chân tay røng r©i"
RÒi sau Çó rÖi vào cänh cô ÇÖn bi thit:
"Ai chä bit chán Ç©i là phäi
V¶i vàng chi Çã mãi lên tiên
RÜ®u ngon không có bån hin,
Không mua, không phäi không tin không mua!
Câu thÖ nghï, Ç¡n Ço không vit
Vit ÇÜa ai, ai bit, mà ÇÜa?"...
Tình bån thÆt ÇËp và cÀn thit cho Ç©i sÓng. NhÜng Ç©i cÛng có nh»ng cänh éo le. Nhiu ngÜ©i Çã Çau xót vì tin bån, hÜ hÕng vì bån, mang n® vì bån... cho nên ca dao Vit Nam Çã cänh giác là "Chn bån mà chÖi", ngÜ©i Pháp thì nói r¢ng: "Anh hãy cho tôi bit anh giao du v§i ai, tôi së nói cho anh bit anh là ngÜ©i nhÜ th nào: Dis-moi, qui tu hantes, je te dirais qui tu es!" câu nói cûa Tây có vÈ nhÜ cùng m¶t v§i câu "NgÜu tÀm ngÜu, mã tÀm mã" cûa Tàu, cÙ xem s¿ giao du mà loåi suy ra (jugement par analogie). VÃn Ç Ç¥t ra ª Çây cho thÃy là cÛng có nh»ng ngÜ©i bån không tÓt. Ca dao Vit Nam có nhiu kinh nghim rÃt Çau xót v bån: "Tin b®m mÃt bò, tin bån mÃt v® n¢m co m¶t mình", "Giàu Ç°i bån, sang Ç°i v®"... C° tích Vit nam có chuyn "Git chó khuyên chÒng" n¶i dung cänh cáo ngÜ©i chÒng v tâm Çiå tráo trª cûa nh»ng ngÜ©i thÜ©ng hay lui t§i nhÆu nhËt, æn chÖi, tâng bÓc lÅn nhau, Çn khi Çøng chuyn thì tan Çàn sÈ nghé... Chuyn k r¢ng: ngÜ©i chÒng có m¶t sÓ bån thÜ©ng hay t§i nhà æn uÓng, vui chÖi vì ngÜ©i chÒng hào phóng hay giúp Ç« h tin båc khi h cÀn, các anh bån Çã hÙa là khi nguy nan, hoån nån së có nhau... NgÜ©i v® bit tâm ÇÎa cûa nh»ng kÈ Çó không tÓt, nhÜng khuyên ræn hoài chÒng nhÃt ÇÎnh không nghe. NgÜ©i v® m§i nghï ra m¶t k: Ch© khi chÒng Çi v¡ng, ÇÆp cht m¶t con chó, rÒi bó låi nhÜ m¶t thây ngÜ©i cht, dÃu vào sau nhà. NgÜ©i v® nói v§i chÒng m¶t cách s® häi r¢ng: "Nguy l¡m rÒi, chiu nay, m¶t tên æn mày Çn xin, Çu°i mãi không Çi, em l« tay Çánh månh nó ngä ra cht, s® quá em bó låi dÃu sau nhà... ch© anh v nh© ngÜ©i Çem chôn kÈo quan trên bit, së bÎ t¶i n¥ng. NgÜ©i chÒng t¿ hào: "Anh gi bån Çn là xong ngay, ÇØng lo!". Nói rÒi, anh chÒng tìm Çn bån nói rõ s¿ vic cÀn giúp Ç«. Nghe nói Çánh cht ngÜ©i, ai cÛng s® liên løy, tìm cách tØ chÓi khéo, có ngÜ©i nhanh nhËn chåy Çi báo quan... Ngày hôm sau quan ÇÎa phÜÖng Çem quân vây nhà, b¡t t¶i Çánh cht ngÜ©i, anh chÒng thÃy rõ ngÜ©i dÅn ÇÜ©ng chính là m¶t trong sÓ bån cûa anh. NhÜng bit thì Çã mu¶n rÒi... May thay, khi quan kim soát bó thây ngÜ©i thì phát hin xác chó và ngÜ©i v® trình bày ÇÀu Çuôi câu chuyn... Quan Çã tuyên phåt mÃy ngÜ©i Çã phän bån, và khuyên anh chÒng phäi thÆn trng.
Tôi nghï r¢ng nh»ng ngÜ©i gi là bån trong câu chuyn c° tích không th¿c s¿ là bån mà chÌ là "bè." "Bè" là m¶t døng cø Ç vÜ®t sông, làm b¢ng nh»ng thân cây (chuÓi ho¥c g, tre...) ghép låi v§i nhau m¶t cách thô sÖ và nhanh chóng, nh¢m møc Çích nhÃt th©i trܧc m¡t. Xong vic là rã bè... Có lë ch» "bè" trong bån bè cÛng phát xuÃt tØ Çó. Cùng Çi m¶t ÇÜ©ng v§i nhau chÌ là m¶t bè mà thôi, vì nh»ng ngÜ©i cÛng bè không có trách nhim gì v§i nhau, không có s¿ g¡n bó tinh thÀn, tình cäm. Còn trong tình bån, mi ngÜ©i Çu t¿ nguyn nhÆn trách nhim v ngÜ©i mà mình Çã kt giao. Bån Çích th¿c thÜ©ng là ngÜ©i t¿ thÃy có trách nhim trܧc nim vui, ni buÒn ho¥c s¿ an nguy cûa bån mình, dù không do mình gây ra. LÎch sº th gi§i Çã ghi låi bao nhiêu chuyn hi sinh vì bån. NhÃt là trong tình bån ÇÒng Ƕi trên cu¶c chin ÇÃu vì møc Çích chung. Tình bån chân thÆt ª Çây th hin cø th trong tinh thÀn ÇÒng cam c¶ng kh°, ngt, Ç¡ng có nhau (cam=ngt, kh°=Ç¡ng) không vì chuyn thành båi mà bÕ nhau gi»a ÇÜ©ng... Hình änh cûa các Ƕi tranh cº trong kÿ bÀu T°ng ThÓng Hoa Kÿ vØa qua cho thÃy rõ th nào là tình bån ÇÒng cam c¶ng kh°, th¡ng không kiêu, båi không nän. Phía thÃt cº vÅn g¡n bó v§i nhau m¶t cách thân thÜÖng... Th m§i rõ nghïa cûa câu tøc ng» Vit Nam "Sa cÖ m§i bit bån hin!" mà ngÜ©i Pháp Çã nói là "Aux besoins, on connait lami!" và ngÜ©i Anh xác nhÆn: "A friend in needs, a friend indeed!".
ñúng là ª Ç©i cái gì cÛng có m¥t tiêu c¿c.