NH NG B´ MT V V¬ KH´ HCH TÂM CÑA LIÊN XÔ DN ñÐC PH÷I BY RA ÁNH SÁNG
DÐ÷NG ñµNH
(t°ng h®p và chuyn ng» tØ tåp chí Business Week và San Jose Mercury News) 
 |
M¶t chuyn ít ai có th tܪng tÜ®ng ÇÜ®c 10 næm trܧc Çây vØa xäy ra tåi Nga: Nh»ng Çiu bí mÆt nhÃt v cu¶c chåy Çua vÛ khí håch tâm cûa Liên Xô Çã ÇÜ®c công khai phÖi bày trܧc th gi§i. Vào tháng 5 vØa qua, hÖn 300 nhà bác hc và chuyên viên Nga trܧc Çây phøc vø trong các xܪng ch tåo vÛ khí nguyên tº và tåi các cæn cÙ trang bÎ hÕa tiÍn tÀm xa ÇÜ®c gi» bí mÆt Çn gÀn Çây, Çã tham d¿ m¶t cu¶c h¶i thäo tåi Dubna, m¶t thành phÓ nhÕ tåi Nga, Ç kt lên nh»ng câu chuyn liên quan Çn các bin chuyn trong quá trình thi Çua vÛ khí håch tâm gi»a Liên Xô và MÏ v khía cånh lÎch sº cÛng nhÜ änh hܪng ÇÓi v§i môi sinh. M¶t sÓ nhà bác hc nguyên tº Hoa Kÿ cÛng ÇÜ®c m©i tham d¿. Tuy kt quä cûa h¶i nghÎ së chÌ ÇÜ®c công bÓ trong tåp chí "Physics Today" vào tháng t§i, nhÜng m¶t sÓ tit l¶ Çã ÇÜ®c ghi nhÆn. Ông Nerses Krikorian, m¶t nhà bác hc, Çã th£ng th¡n công khai hóa các væn kin sau hàng chøc næm gi» bí mÆt và do Çó Çã tin m¶t bܧc dài t§i th ch dân chû. Còn nhà sº gia và vÆt l hc Armold Kramish thì bày tÕ ni vui mØng và ngåc nhiên "Tøi tôi giÓng nhÜ m¶t lÛ trÈ låc vào m¶t tim bánh kËo!"
NhÜng vì sao låi có cu¶c h¶i thäo này?
VA CHM GI A TµNH BÁO V KHOA HC GIA
GÀn Çây, v§i møc Çích nâng cao uy tín cûa ngành, các nhà tình báo Nga, trong Çó có nhiu ngÜ©i Çã tØng phøc vø trong ngành tình báo th©i chin tranh lånh, Çã nêu lên r¢ng chính nh»ng th¡ng l®i cûa tình báo th©i Çó, g¥t hái ÇÜ®c nh»ng thành quä bªi các gián Çip Nga, Çã giúp Liên Xô Çu°i kÎp Hoa Kÿ và trª nên hùng månh trong vic ch tåo các vÛ khí håch tâm. Chính nhà bác hc thân c¶ng Klaus Fuchs lúc Çó phøc vø trong chÜÖng trình vô cùng bí mÆt Manhattan cûa Hoa Kÿ Ç ch tåo quä bom nguyên tº ÇÀu tiên, Çã cung cÃp cho Liên Xô toàn b¶ sÖ ÇÒ ch tåo Ç Liên Xô Çu°i kÎp Hoa Kÿ và làm ra ÇÜ®c trái bom ÇÀu tiên chÌ trong vòng 4 næm sau.
Trܧc nh»ng s¿ phÖi bày có tính cách coi nhË công lao cûa h, các nhà khoa hc Nga Çã phän công låi b¢ng cu¶c h¶i thäo Ç xác ÇÎnh công lao và khä næng sáng tåo cÓ g¡ng cûa h trong th©i gian chin tranh lånh Ç chÙng tÕ cho th gi§i và nhÃt là gi§i cÀm quyn Nga hin nay r¢ng chính h là nh»ng b¶ óc siêu vit cÀn ÇÜ®c chính phû tip tøc tin tܪng và giao cho h nh»ng h®p ÇÒng nghiên cÙu trong tÜÖng lai, trong khi ngân sách dành cho khoa hc ngày càng c¡t giäm. Và cu¶c h¶i thäo Ç thành công trong møc Çích chÙng minh ÇÜ®c r¢ng nh»ng Çóng góp do ngành tình báo cung cÃp lúc ÇÀu tuy rÃt quan trng nhÜng chính thành quä cûa nh»ng nhà vÆt l hc Xô Vit m§i là yu tÓ quyt ÇÎnh trong vic ÇÄy månh chÜÖng trình vÛ khí nguyên tº cûa Liên Xô vì lúc Fuchs chuyn cho mÆt vø Nga toàn b¶ sÖ ÇÒ ch tåo bom thì các nhà bác hc Liên Xô Çã tin khá xa trên con ÇÜ©ng tìm ra câu trä l©i, b¢ng m¶t phÜÖng pháp có phÀn h»u hiu hÖn cûa Hoa Kÿ. Tuy nhiên, v§i tính nghi k cÓ h»u cûa Stalin, luôn coi thÜ©ng các nhà bác hc Nga, và v§i áp l¿c cûa Lavrenti Beria, trùm mÆt vø NKVD lúc Çó (sau này trª thành KGB), các bác hc nguyên tº Çó bÎ ép bu¶c phäi cóp theo Çúng các phÜÖng pháp ch tåo cûa Hoa Kÿ do Fuchs cung cÃp, và dËp bÕ nh»ng khám phá do h tìm ra, m¥c dù nh»ng ngÜ©i này Çã cÓ nêu ra s¿ l®i, håi cûa cä hai phÜÖng thÙc. Theo nhà bác hc Nicolai Chernolyokov thì nu trái lnh, h së bÎ thû tiêu ho¥c ÇÄy Çi Tây Bá L®i Á. CÛng vào th©i gian này, Beria ra lnh cho các nhà bác hc thit lÆp m¶t nhà máy phän Ùng nguyên tº giÓng ht nhà máy Hanford cûa MÏ. LÀn này thì các nhà bác hc Çã thành công trong vic thuyt phøc Beria cho phép h sºa Ç°i m¶t sÓ phÜÖng thÙc thit k mà chính sau này Hoa Kÿ và th gi§i cÛng làm theo. Thí dø nhÜ vic Ç¥t các c¶t uranium vào th d¿ng ÇÙng thay vì th n¢m ngang nhÜ tåi Hanford. Các nhà bác hc Liên Xô cÛng Çã chÙng tÕ khä næng rÃt cao cûa h khi h ch ra bom khinh khí. Ngay tØ cuÓi thÆp niên 2026, nhà vÆt l hc trÙ danh Andrei Sakkharov Çã ÇÜa ra kin làm m¶t trái bom có nhiu l§p liên tip nhÜ m¶t chic bánh ngt. CÙ m¶t l§p gÒm nh»ng phân tº n¥ng thì l§p k tip låi gÒm nh»ng chÃt phóng xå gÒm phân tº nhË. Phía Hoa Kÿ cÛng có kin này, nhÜng sau h Ç°i kin Ç chuyn qua m¶t phÜÖng pháp khác còn các nhà bác hc Liên Xô Çã kiên trì theo Çu°i hܧng Çó cho t§i khi h thành công, ch ÇÜ®c trái bom khinh khí ÇÀu tiên và cho n° vào ngày 12.8.1953. Liên Xô låi có thêm m¶t th¡ng l®i n»a vì trái bom h ch ra tÜÖng ÇÓi gn nhË, có th ÇÜ®c thä tØ phi cÖ xuÓng. Trong khi Çó, bom khinh khí cûa Hoa Kÿ ÇÜ®c cho n° thº vào tháng 11.1952 thì låi n¥ng Çn 50 tÃn và l§n b¢ng m¶t cæn nhà hai tÀng.
Trong h¶i nghÎ Dubna, Thomas Reed, tham khäo viên phòng thí nghim quÓc gia Livermore và là c¿u thÙ trܪng phø trách Không L¿c Hoa Kÿ, nhÆn xét r¢ng nh»ng ngÜ©i tham d¿ Çu có khä næng chuyên môn rÃt cao và rÃt tÆn tình trong nhim vø cûa h.
Theo các chuyên viên Nga, chÜÖng trình ch tåo vÛ khí nguyên tº cûa Liên Xô luôn phän Ùng theo s¿ leo thang cûa Hoa Kÿ. NhÜng cÛng có tài liu cho thÃy r¢ng vic ch tåo bom khinh khí cûa Liên Xô Çã tin hành khá lâu thì Hoa Kÿ m§i b¡t ÇÀu m¶t chÜÖng trình cÃp tÓc Ç theo kÎp.
Liên Xô cÛng Çã cÓ g¡ng che ÇÆy møc Çích cûa các chÜÖng trình nguyên tº. Trong h¶i nghÎ Geneva 2026, Liên Xô quä quyt r¢ng các lò nguyên tº cûa h chÌ có tính cách phøc vø hòa bình, nhÜng trong h¶i nghÎ Dubna, m¶t nhân viên kÿ c¿u cûa lò nguyên tº Obninsk tit l¶ r¢ng, lò này có møc Çích nghiên cÙu Ƕng cÖ chåy b¢ng håch tâm cho các tàu ngÀm, nhÜng sau Çó cu¶c nghiên cÙu bÎ ngÜng låi vì máy Çó quá n¥ng, không th trang bÎ cho các tim thûy ÇÌnh. Vic tit l¶ quan trng nhÃt cûa h¶i thäo Dubna là Çã nêu ra cái giá quá Ç¡t mà Liên Xô phäi trä, v tài chánh cÛng nhÜ v m¥t hy sinh nhân mång và ô nhiÍm môi sinh. Hàng chøc ngàn tù nhân Çã bÎ Çày vào công tác khai thác các mÕ Uranium, và Çã phäi tip nhÆn hàng ngàn nh»ng liu lÜ®ng phóng xå quá cao, Ç rÒi cht dÀn mòn trong nh»ng Çiu kin hãi hùng nhÃt. Ngay cä các nhân viên làm vic tåi các lò nguyên tº, nÖi mà chÃt plutonium ÇÜ®c thâu hÒi, cÛng không có phÜÖng tin nào bäo v chÓng phóng xå. Tåi Cheliabinsk-40, chÌ có 40% plutonium ÇÜ®c thu hÒi, lÜ®ng còn låi thì vung vãi trong các vÛng nܧc ho¥c tr¶n v§i rác rܪi, cát bøi trên sàn xܪng. Bà Liya Sokhina, c¿u công nhân tåi Çó, còn nh§: "Chúng tôi lÃy ch°i quét và hÓt vào thùng rác, chúng tôi cÛng ch£ng ÇÜ®c cÃp phát trang phøc Ç¥c bit Ç bäo v!" Do Çó, chuyn cä ngàn công nhân bÎ cht vì phóng xå vào thÆp niên 1950 cÛng chÌ là Çiu dï nhiên.
"Kt quä cûa các chÜÖng trình håch tâm cûa Liên Xô Çã Çåt thành quä l§n lao ÇÒng th©i cÛng là m¶t thäm ha." ñó là li cûa nhà bác hc Holloway tåi Stanford. Các chÜÖng trình Çó m¥c dù Çã Çem låi s¿ hùng månh cho Liên Xô v m¥t quân s¿ và chính trÎ nhÜng cÛng Çã tàn phá sÙc khÕe cûa dân chúng, gây ra nh»ng vÃn Ç môi sinh nan giäi và áp Ç¥t m¶t gánh n¥ng tài chính khin nn kinh t Liên Xô bÎ änh hܪng n¥ng n dÅn Çn s¿ suy søp còn kéo dài Çn ngày nay. ñây cÛng là m¶t bài hc mà các nܧc Çang tÆp tÍnh bܧc vào cu¶c phiêu lÜu ch tåo bom nguyên tº nên suy nghï trܧc khi lao ÇÀu vào nh»ng rûi ro khó lÜ©ng trܧc.
KHI CÁC NH KHOA HC LÂM VO ñÐNG C¨NG
Cu¶c h¶i thäo Dubna chÌ m§i nêu ra khía cånh lÎch sº và änh hܪng kinh t, môi sinh cûa các chÜÖng trình nguyên tº Liên Xô. NhÜng các gi§i chÙc cûa NgÛ Giác ñài låi lÜu tâm Çn m¥t th¿c t trong vic tit l¶ các bí mÆt mà h có th khai thác v m¥t quÓc phòng. ChÌ m¶t næm sau khi Liên Xô søp Ç°, các gi§i chÙc quân s¿ Hoa Kÿ Çã liên låc ÇÜ®c v§i m¶t nhóm nhà bác hc nguyên tº chuyên v ch tåo các vÛ khí håch tâm cûa Nga, Ç ÇÜ®c bit rõ nh»ng Çiu mà h mong mÕi khám phá tØ lâu, tÙc là nh»ng kt quä ÇÜ®c ghi nhÆn trong các vø thº bom nguyên tº cûa Liên Xô tØ 40 næm nay. Do Çó, m¶t báo cáo ÇÜ®c thäo ra bªi nhà bác hc Tchernychev và nhóm 200 c¶ng s¿ viên cûa ông, Çã ÇÜ®c thäo ra và trao låi cho Hoa Kÿ, nhÜng n¶i dung t§i nay vÅn gi» ÇÜ®c hoàn toàn bí mÆt. ñó là m¶t tÆp báo cáo dài 2,000 trang, mô tä 715 vø thº bom håt nhân cûa Liên Xô trong th©i gian 41 næm, v§i các chi tit giúp Hoa Kÿ có ÇÜ®c cái nhìn rõ ràng và bao quát trong các th thÙc ch tåo cûa Liên Xô. ñiu quan trng nhÃt trong nh»ng tit l¶ này là nh»ng d» kin có th giúp Hoa Kÿ phát hin và theo dõi nh»ng vø n° bom nguyên tº trên kh¡p th gi§i, do các nܧc Çang bí mÆt ch loåi bom này, th¿c hin.
K tØ tháng 12 næm 2026, nhóm Tchernychev Çã b¡t ÇÀu thäo tài liu trên theo m¶t h®p ÇÒng v§i CÖ Quan Phø Trách VÛ khí ñ¥c Bit cûa B¶ QuÓc Phòng Hoa Kÿ v§i giá 288,201 MÏ kim. Chính trong th©i gian này, nhiu nhà bác hc Nga Çã lâm vào cänh khÓn quÅn, v§i nn kinh t suy søp, ngân sách Nga dành cho nghiên cÙu khoa hc bÎ c¡t giäm tÓi Ça. ñây cÛng là m¶t cách Ç Hoa Kÿ giúp Ç« cho nh»ng chuyên viên vÛ khí håch tâm Nga, không bit có phäi vì nhân Çåo hay vì muÓn gi» nh»ng nhà bác hc Çó ÇØng "ÇÀu quân" bÆy bå cho nh»ng quÓc gia Çang cÓ tuyn m¶ nhân viên có khä næng vào chÜÖng trình ch tåo vÛ khí håch tâm.
V§i giá rÈ måt nhÜ vÆy, Hoa Kÿ Çã có thêm phÜÖng tin Ç theo dõi các vø thº bom nguyên tº trong tÜÖng lai. GÀn Çây, ñåi H¶i ñÒng Liên Hip QuÓc Çã bÀu ra quyt ÇÎnh cÃm thº bom nguyên tº trên th gi§i. Riêng n ñ¶ tØ chÓi chÃp nhÆn quyt ÇÎnh này. Còn Iran, Libya và nhiu quÓc gia khác vÅn bí mÆt tin hành vic ch tåo bom.
Theo møc løc cûa bän báo cáo, phÀn l§n trong Çó Ç cÆp t§i các phÜÖng pháp khoa hc và Ço lÜ©ng mÙc phóng xå cùng änh hܪng cûa các loåi vÛ khí håch tâm ÇÓi v§i con ngÜ©i và môi sinh. Báo cáo không Ç cÆp Çn cÃu trúc cûa tØng loåi vÛ khí và các k hoåch dàn vÛ khí trên các Çim chin lÜ®c cùng ÇÎa Çim các kho Çån vÛ khí.
Ông Tchernychev cho bit là ông Çã không tit l¶ nh»ng bí mÆt cûa Nga, nhÜng cÛng nói nhiu Çiu trong Çó thu¶c loåi "cÀn gi» kín" và theo ông thì các d» kin liên quan Çn chÜÖng trình vÛ khí håch tâm này Çã ÇÜ®c chính phû giäi tÕa ra công chúng (declassified).
Câu chuyn cûa các khoa hc gia Nga trên Çây khin chúng ta có nh»ng suy nghï bi quan v s¿ °n ÇÎnh cûa th gi§i sau næm 2026. Các nhà bác hc Nga, nh»ng b¶ óc vï Çåi còn chÎu Ç¿ng ÇÜ®c bao lâu cänh túng quÅn cûa h. Và ch¡c ch¡n m¶t sÓ së bÎ dø vào nh»ng âm mÜu Çen tÓi cûa các nܧc thÙ ba Çang læm le làm chû m¶t sÙc månh håch tâm mà h có th sº døng bØa bãi tùy theo tham vng và s¿ cuÒng tín cûa h. Và còn các nhóm khûng bÓ? H cÛng có th làm ÇÜ®c Çiu này. Trܧc Çây, Hoa Kÿ chÌ có m¶t hai møc tiêu theo dõi là Liên Xô, Trung QuÓc. Nay thì các møc tiêu khác Çã mc lên kh¡p th gi§i, nguy him hÖn vì tính cách "không th Çoán trܧc" (unpredictability) bªi các phän Ùng bÃt thÜ©ng và tham vng cûa h. Công vic cûa Hoa Kÿ trong lãnh v¿c này thÆt c¿c kÿ khó khæn và phÙc tåp. Chin tranh lånh Çã chÃm dÙt nhÜng cu¶c chin khác ÇÀy nguy him và bÃt tr¡c vÅn tip tøc! Th gi§i còn lâu m§i có hòa bình th¿c s¿ khi loài ngÜ©i còn quá nhiu tham vng...