NGUYÊN CHÂU
1. NHµN LI NˆM QUA

Næm 1996, sáu giäi Nobel ÇÜ®c trao t¥ng cho 13 ngÜ©i:
- Nobel Hòa Bình: hai ÇÙc Giám Møc Carlos Filepe Ximenes Belo và Jose Ramos, Horta vŠ các n‡ l¿c Nj chÃm dÙt nh»ng båo hành cûa quân Ƕi Indonesia tåi ñông Timor.
- Nobel Væn ChÜÖng: Thi sï Wislawa Szymborska, ngÜ©i Ba Lan.
- Nobel Y H†c: hai nhà khoa h†c Peter C. Doherty và Rolf M. Zinkernagel vŠ k‰t quä cûa khám phá ra cách thÙc mà hŒ thÓng miÍn nhiÍm (immune system) xác ÇÎnh các t‰ bào bÎ nhiÍm virus.
- Nobel Kinh T‰: Hai nhà kinh t‰ h†c William S. Vickrey và James A. Mirrlees vŠ s¿ Çóng góp vào lš thuy‰t các Ƕng l¿c dܧi nh»ng thông tin không tÜÖng xÙng. - Nobel VÆt Lš H†c: ba ông David M. Lee, Robert C. Richardson và Douglas D. Osheroff do công trình nghiên cÙu và khám phá sÓ lÜ®ng thØa dÜ trong phân tº HELIUM-3.
- Nobel Hóa H†c: ba ông Richard E. Smalley, Robert F. Curl Jr. và Sir Harold W. Kroto vŠ khám phá ra m¶t loåi phân tº Carbon mà trܧc Çây không tìm thÃy. Trên Çây là nh»ng giäi Nobel cûa næm 2026. Th‰ gi§i nhÆn thÃy rÃt bình thÜ©ng. NhÜng Nobel næm 2026 thì låi có nhiŠu bÃt ng© rÃt lš thú.

2. M¨A NOBEL 97

CÛng nhÜ thÜ©ng lŒ, m¶t giäi Nobel Hòa Bình, m¶t Nobel væn chÜÖng rÒi y h†c, vÆt lš, hóa h†c và kinh t‰. SÓ giäi trao t¥ng giÓng nhau, nhÜng lš thú và bÃt ng© là sau khi giäi ÇÜ®c công bÓ låi n°i lên m¶t sÓ tranh luÆn trong lãnh v¿c y khoa.

ñiŠu lš thú và bÃt ng© nhÃt là giäi Nobel Hòa Bình 2026. CÛng nên nh¡c låi là tØ næm 1901, m‡i næm cÖ quan Nobel Foundation NJu trao 4 giäi Nobel gÒm các lãnh v¿c: VÆt Lš - Hóa H†c - Sinh H†c ho¥c Y H†c và Væn ChÜÖng. Mãi ljn næm 1969, m§i có thêm giäi Nobel vŠ kinh t‰ và Nobel có các n‡ l¿c ki‰n tåo hòa bình trên th‰ gi§i.

Giäi Nobel hòa bình tØ ngày ÇÜ®c lÆp ra (1969) cho ljn næm 1996 thÜ©ng chÌ trao t¥ng cho các vÎ lãnh Çåo quÓc gia, các nhà ngoåi giao, m¶t sÓ nhà chính trÎ... Çã có nh»ng n‡ l¿c nh¢m chÃm dÙt các cu¶c khûng hoäng chính trÎ ÇÅm máu tåi m¶t sÓ nÖi trên ÇÎa cÀu... NhÜng næm nay rÃt bÃt ng©, giäi Nobel Hòa Bình 97 ÇÜ®c trao cho m¶t ngÜ©i chÜa có tên tu°i và ít ai bi‰t ljn k‹ cä sÓ Çông nh»ng ÇÒng hÜÖng cûa cô ª tåi nông tråi Vermont xa xôi hÈo lánh.

Jody Williams Çã ÇÜ®c trao giäi Nobel Hòa Bình hôm thÙ sáu 10-10-2026. Cô Jody chÌ là m¶t ngÜ©i bình thÜ©ng, làm nhân viên ÇiŠu h®p cûa t° chÙc International Campaign to Ban Landmines (ICBL) trø sª chính Ç¥t tåi MÏ. Jody Çã dÃn thân vào cu¶c vÆn Ƕng giäi trØ bãi mìn chÓng ngÜ©i (cá nhân) trong nhiŠu næm. Các bãi mìn chÓng cá nhân này Çã gây thÜÖng vong m‡i næm khoäng 26,000 ngÜ©i. Công nÜÖng Diana Çã h‡ tr® cho phong trào này m¶t cách månh më. N‡ l¿c cûa Jody Williams và t° chÙc quÓc t‰ cûa cô Çã Çåt ÇÜ®c k‰t quä tÓt: Trong tháng chín vØa qua, tåi Oslo, thû Çô Na Uy, các phái Çoàn tØ 89 quÓc gia Çã chÃp thuÆn thÕa ܧc Ç¥t ra ngoài vòng pháp luÆt s¿ sº døng các bãi mìn chÓng cá nhân, viŒc sän xuÃt cÛng nhÜ vÆn chuy‹n loåi mìn này.

ThÕa ܧc này có tri‹n v†ng ÇÜ®c 100 quÓc gia kš k‰t vào tháng 12/2026 này tåi Ottawa, Canada. Trong sÓ Çó dÜ©ng nhÜ së không có MÏ và Trung QuÓc. Riêng Nga, Çã tuyên bÓ së gia nhÆp vào v§i 89 quÓc gia Çã kš vào thÕa ܧc cÃm mìn. MÏ không tham d¿ vào thÕa hiŒp này vì Hoa Kÿ hiŒn Çang sº døng m¶t sÓ bãi mìn ª ñåi Hàn mà theo Michael McCurry, giám ÇÓc báo chí cûa tòa Båch –c thì các bãi mìn này chÌ nh¢m bäo vŒ quân Ƕi MÏ Çóng tåi bán Çäo mà thôi. ñiŠu lš thú là Phong trào chÓng mìn cá nhân Ç¥t trø sª trên ÇÃt Hoa Kÿ. M¶t ngÜ©i Hoa Kÿ ÇÜ®c trao giäi Nobel cho công cu¶c vÆn Ƕng chÓng bãi mìn làm chính phû MÏ ª vào th‰ kËt!

Giäi Nobel Y H†c 97 trao cho nhà sinh vÆt h†c ngÜ©i MÏ bác sï Stanley B. Prusiner vŠ công trình nghiên cÙu Prion, nh»ng mänh protein có liên quan ljn bŒnh suy não b¶. ñây là m¶t khám phá rÃt quan tr†ng vì nó së cung cÃp s¿ hi‹u bi‰t vŠ cÖ cÃu sinh h†c cÀn thi‰t cho viŒc phát tri‹n phÜÖng pháp trÎ liŒu các bŒnh hoåi não nhÜ bŒnh quên... Giäi thܪng này Çã ljn sau 25 næm nghiên cÙu.

Giäi thܪng Çã gây ra m¶t sÓ tranh luÆn, vì m¶t sÓ nhà khoa h†c khác còn hoài nghi vŠ tác nhân gây bŒnh hoåi não låi là m¶t "protein" chÙ không phäi là m¶t loåi vi khuÄn.

Th¡c m¡c thÙ 2, là tåi sao chÌ t¥ng giäi cho m¶t mình giáo sÜ Stanley mà thôi trong khi tåi Thøy Sï cÛng có nh»ng nghiên cÙu tÜÖng t¿. Riêng ÇÓi v§i Prusiner thì ông rÃt vui mØng vŠ thành quä Çó. Ông næm nay 55 tu°i, nhÆn ÇÜ®c giäi thܪng cao quš cûa quÓc t‰ vì H¶i ñÒng chÃm giäi Çã Çánh giá ông "là ngÜ©i tiên phong trong viŒc khám phá m¶t cách toàn vËn m¶t loåi tác nhân gây bŒnh m§i."

Nobel Væn ChÜong 97 ÇÜ®c trao t¥ng ljn m¶t nhà vi‰t kÎch ngÜ©i Ý. Nhà vi‰t kÎch này chuyên soån các kÎch bän có n¶i dung hài hܧc, trào l¶ng và châm bi‰m. ñó là kÎch tác gia Dario Fo, næm nay 71 tu°i, vØa vi‰t kÎch vØa diÍn kÎch, Çã vi‰t hÖn 70 kÎch bän. N°i ti‰ng v§i kÎch bän "Mistero Buffo (Ngài Buffo), theo m¶t bän tin AP thì m¶t kÎch bän khác là "Comic Mystery" (Bí Än hài hܧc) sáng tác næm 2026 cÛng rÃt n°i ti‰ng, hai kÎch bän khác n»a là "Accidental Death of an Anarchist" và We won’t pay, we won’t pay."

Hài hܧc trào l¶ng cûa ông Dario Fo nh¢m vào thánh kinh và các huyŠn thoåi tôn giáo. Theo công bÓ cûa Hàn Lâm ViŒn Thøy ñi‹n thì ông Çã "v§i s¿ hòa h®p gi»a cái cÜ©i và s¿ nghiêm tr†ng cûa vÃn NJ Çã làm cho chúng ta nhìn thÃy nh»ng låm døng và bÃt công trong xã h¶i, nó cÛng có th‹ mang m¶t nhãn quan lÎch sº r¶ng rãi hÖn."

Chính Dario Fo cÛng lÃy làm ngåc nhiên khi ÇÜ®c ngÜ©i quen báo tin là Çã ÇÜ®c giäi Nobel. Và Çây cÛng là m¶t bÃt ng© lš thú ÇÓi v§i gi§i væn h†c nghŒ thuÆt. Fo là m¶t tên tu°i có tÀm c« trong kÎch nghŒ, v® ông là diÍn viên France Rame, sau khi cܧi nhau (2026) Çã thành lÆp m¶t Çoàn kÎch vào næm 1959 và Çã tØng lÜu diÍn tåi Hoa Kÿ næm 1984 v§i vª: "Cái ch‰t bÃt ng© cûa m¶t ngÜ©i vô chính phû."

Giäi Nobel Kinh T‰, næm nay dành cho m¶t giáo sÜ tåi ñåi H†c Stanford ª California: giáo sÜ Myron Scholes. Giäi thܪng mang tên là Nobel Memorial Prize in Economic Science vŠ công trình khai tri‹n các phÜÖng trình toán h†c có khä næng Çánh giá nh»ng "stock options," m¶t ki‹u thÙc Çã dÅn ÇÜa cÖ sª ljn m¶t thÎ trÜ©ng tân ti‰n v§i trÎ giá hàng tÌ tÌ MÏ kim trong khä næng suy Çoán Nj ÇÀu tÜ.

Giáo sÜ Myron Scholes cùng chia sÈ giäi thܪng v§i giáo sÜ Robert Merton tåi Çåi h†c Harvard. Cä hai ông Çã cùng nhau sáng tåo ra nh»ng lš thuy‰t có khä næng tåo nên nh»ng bi‰n Ç°i l§n trong th‰ gi§i Çích th¿c cûa ngành tài chánh.

Giäi Nobel vŠ kinh t‰ này có tÀm quan tr†ng ÇÓi v§i nŠn kinh t‰ tài chánh trên toàn cÀu vì giá trÎ cûa các "Stock options," các thÎ trÜ©ng chÙng khoán hiŒn nay Çang chi phÓi sinh mŒnh cûa các quÓc gia n¡m "tiŠn tài" cûa th‰ gi§i.

Nobel VÆt Lš 97 ÇÜ®c trao cho tÆp th‹ các nhà khoa h†c trong Çó có m¶t ngÜ©i MÏ gÓc Á châu, giáo sÜ Stephen Chu, tØ UC Berkeley ra, m¶t ngÜ©i MÏ là William D. Phillips và m¶t ngÜ©i gÓc Adgeria, Phi Châu.

Nobel Hóa H†c 97 ÇÜ®c trao cho tÆp th‹ ba nhà khoa h†c ñan Måch, Hoa Kÿ và Anh.

Giáo sÜ Jen C. Skou sinh næm 2026 tåi ñan Måch, giáo sÜ Paul D. Boyer, sinh tåi provo, Utah, Hoa Kÿ, cùng tu°i v§i giáo sÜ Skou và bác sï John E. Walker sinh næm 1941 tåi Anh.

T°ng k‰t: giäi Nobel næm nay có 7 ngÜ©i Hoa Kÿ ÇÜ®c trao t¥ng trong sÓ 11 ngÜ©i trên th‰ gi§i