THANH LÐ÷NG
V ào tháng mÜ©i næm nay (2026), ViŒn Hàn Lâm QuÓc Gia Thøy ñi‹n Çã công bÓ hai giäi VÆt Lš H†c và Hóa H†c ÇÜ®c t¥ng cho hai tÆp th‹ khoa h†c gia, thu¶c nhiŠu nܧc khác nhau và Çôi khi hoåt Ƕng riêng rë nhÜng Çã nghiên cÙu thành công cùng chung m¶t NJ tài. Trong ba nhà bác h†c ÇÜ®c t¥ng giäi VÆt Lš H†c có hai ngÜ©i MÏ là Giáo SÜ Steven Chu và Ti‰n Sï William D. Phillips. VÎ thÙ ba là Giáo SÜ Claude Cohen-Tannoudji ngÜ©i Pháp. Cä ba Çoåt giäi vŠ công trình nghiên cÙu và phát tri‹n phÜÖng pháp làm lånh và b¡t gi» nguyên tº b¢ng tia sáng laser. Giäi Hoá H†c ÇÜ®c t¥ng thܪng Giáo SÜ Paul D. Boyer (MÏ), Bác Sï John E. Walker (Anh) và Giáo SÜ Jens C. Skou (ñan Måch) vŠ công trình th¿c hiŒn nh»ng thí nghiŒm tiên phong vŠ nh»ng men tÓ (enzymes) tham gia vào viŒc bi‰n Ç°i h®p chÃt có "næng lÜ®ng cao" (high-energy") có tên là adenosine triphosphate g†i t¡t là ATP. Cæn cÙ vào thành tích cûa m‡i khoa h†c gia, riêng giäi Hóa H†c, m¶t nºa sÓ tiŠn thܪng (500 ngàn Çô la) dành cho Giáo SÜ Jens C. Skou vŠ công cu¶c khám phá ra men tÓ sodium, potassium-stimulated adenosine triphosphate là men tÓ tåo gi» quân bình gi»a nh»ng ion muÓi khoáng và bÒ tåt trong t‰ bào sÓng. Nºa sÓ tiŠn thܪng còn låi dành cho Giáo SÜ Boyer và Bác Sï Walker vŠ công tác tìm hi‹u men tÓ ATP synthase Çã xúc tác s¿ cÃu tåo ra chÃt ATP. D¿a trên nŠn täng cûa nh»ng d» kiŒn sinh hóa, Boyer và các c¶ng s¿ viên Çã NJ ra m¶t cÖ cÃu trong Çó ATP ÇÜ®c tåo thành tØ chÃt adenosine diphosphate (ADP) và phosphate vô cÖ. Walker và các c¶ng s¿ viên Çã thi‰t lÆp m¶t cÃu trúc cûa men tÓ Ãy và xác nhÆn cÖ cÃu do Boyer NJ ra.

CÔNG TRµNH VT LÝ HC

STEPHEN CHU
Giáo SÜ Stephen CHU sinh næm 2026 tåi St. Louis, Missouri, Hoa Kÿ. Ông là m¶t công dân MÏ, gÓc Trung Hoa, tÓt nghiêp Çåi h†c vŠ vÆt lš và toán h†c næm 1970 tåi Çåi h†c Rochester, New York, ÇÆu ti‰n sï vÆt lš næm 1976 tåi UC Berkeley, công tác hÆu Çåi h†c tåi UC Berkeley næm 1976-78. Ông làm viŒc cho Phòng Thí NghiŒm cûa AT&T và AT&T Bell tåi New Jersey næm 1978-79, giäng dåy môn vÆt lš và vÆt lš Ùng døng tåi Çåi h†c Stanford tØ næm 1987 và là giáo sÜ thÌnh giäng cûa Çåi h†c Harvard và Çåi h†c Collège de France (Pháp).

CLAUDE COHEN-TANNOUDJI
Giáo SÜ Claude Cohen-TANNOUDJI sinh næm 1933 tåi Constantine, Algeria. Ông LJ ti‰n sï vÆt lš h†c næm 1962 tåi trÜ©ng Ecole Normale Supérieure ª Ba Lê, giäng dåy tåi Collège de France tØ næm 2026 và là h¶i viên cûa H¶i Hàn Lâm Khoa H†c Pháp QuÓc.

WILLIAM D. PHILLIPS
WILLIAM D. PHILLIPS sinh næm 1948 tåi Wilkies-Barre, Pennsylvania, Hoa Kÿ, LJ ti‰n sï VÆt lš næm 1976 tåi ViŒn KÏ ThuÆt Massachusetts, Cambridge, Hoa Kÿ. Trong sÓ nh»ng giäi thܪng mà ông ÇÜ®c trao t¥ng có Huy ChÜÖng Albert A. Micheson cûa ViŒn Franklin næm 1996 cùng chung m¶t công trình.

Vào th‰ k› thÙ 17, Johannes Kepler, trong m¶t n° l¿c giäi thích tåi sao Çuôi cûa sao ch°i khi Çi vào thái dÜÖng hŒ luôn luôn ª vÎ th‰ lŒch hܧng m¥t tr©i, næm 2026, Çã nghï r¢ng ánh sáng có änh hܪng cÖ h†c. Sau Çó nh»ng khoa h†c gia khác nhÜ James Clark Maxwell næm 1873 và Albert Einstein næm 1917 cÛng Çóng góp nhiŠu vào lš thuy‰t ÇÜ®c g†i là "áp l¿c cûa ánh sáng". Nh»ng công trình lš thuy‰t cÛng nhÜ th¿c nghiŒm bu°i ÇÀu vŠ tác Ƕng cûa photon trên nh»ng nguyên tº trung tính Çã ÇÜ®c th¿c hiŒn do các nhà vÆåt lš ngÜ©i Nga và MÏ. Trong sÓ nh»ng công trình Ãy, các khoa h†c gia g®ÿi š uÓn cong và quy tø nh»ng tia nguyên tº và b¡t gi» các nguyên tº trong nh»ng tia sáng laser ÇÜ®c quy tø låi. Các nguyên tº sinh hoåt nhÜ th‰ nào mà cÀn phäi b¡t gi»? Bình thÜ©ng, ª nhiŒt Ƕ trong phòng, các nguyên tº và phân tº tåo nên không khí xê dÎch m†i hܧng v§i tÓc Ƕ 4 ngàn km/ gi©. ThÆt khó mà quan sát tÜ©ng tÆn nh»ng nguyên tº và phân tº nÀy vì chúng bi‰n mÃt quá nhanh khÕi khu v¿c quan sát. B¢ng cách hå nhiŒt ǶÀ, ngÜ©i ta có th‹ làm giäm tÓc Ƕ cûa chúng. NhÜng vÃn NJ là khi nh»ng chÃt khí ÇÜ®c làm lånh chúng thÜ©ng ngÜng tø thành chÃt lÕng và rÒi Çông Ç¥c thành th‹ r¡n. Khi khí ª trång thái lÕng và Çông Ç¥c, công cu¶c nghiên cÙu låi càng khó khæn hÖn vì các nguyên tº ÇÖn và phân tº xích låi quá gÀn nhau.

Tuy nhiên n‰u ti‰n trình th¿c hiŒn trong chân không thì mÆt Ƕ có th‹ duy trì ª mÙc thÃp, tránh ÇÜ®c ngÜng tø và Çông Ç¥c. NhÜng ngay cä khi nhiŒt Ƕ ª âm 270 Ƕ C, tÓc Ƕ di chuy‹n cûa các nguyên tº cÛng còn khoäng 400 km/gi©. ChÌ khi nào nhiŒt Ƕ ti‰n gÀn ljn 0 ǶÀ tuyŒt ÇÓi (tÙc âm 273 Ƕ C hay âm 459.69 Ƕ F) thì tÓc Ƕ xê dÎch m§i chÆm h£n låi. Ch£ng hån nhÜ khi nhiŒt Ƕ chÌ còn cao hÖn nhiŒt Ƕ 0 Ƕ tuyŒt ÇÓi khoäng m¶t phÀn triŒåu Ƕ thì nh»ng nguyên tº hšt Çrô t¿ do xê dÎch v§i tÓc Ƕ dܧi 1km/gi© hay 25cm/giây. Ba nhà vÆt lš h†c Çoåt giäi Nobel næm nay Çã khai tri‹n nh»ng phÜÖng pháp sº døng tia sáng laser Nj làm lånh các chÃt khí ª nhiŒt Ƕ gÀn 0 Ƕ tuyŒt ÇÓi và gi» nh»ng nguyên tº Çã làm lånh trôi lÖ lºng hay b¡t gi» chúng låi trong nh»ng cái g†i là "bÅy nguyên tº."

Nh»ng cu¶c thí nghiŒm Çåi khái nhÜ sau: Nh»ng tia laser nh¡m vào nh»ng nguyên tº xuÃt tØ sáu hܧng. Áp l¿c cûa ánh sáng làm cho nh»ng nguyên tº xê dÎch chÆm låi và l¿c tØ trÜ©ng gi» các nguyên tº ª trung tâm, nÖi sáu tia sáng g¥p nhau. M¶t sÓ nh»ng nguyên tº di Ƕng nhanh thoát ra ngoài, Nj låi nh»ng nguyên tº xê dÎch chÆm và nhiŒt Ƕ lúc Ãy së xuÓng thÃp dÀn cho ljn khi nhiŒt Ƕ ª 0 Ƕ tuyŒt ÇÓi (nhiŒt Ƕ lånh nhÃt có th‹ có), tÃt cä nh»ng chuy‹n Ƕng cûa nguyên tº ngØng h£n, ÇÙng riêng rÈ nhÜ m¶t loåi "siêu nguyên tº". Nh© phÜÖng pháp b¡t gi» nguyên tº nÀy, các nhà khoa h†c nguyên tº có th‹ nghiên cÙu nguyên tº m¶t cách chính xác hÖn và có th‹ quy‰t ÇÎnh ÇÜ®c cÖ cÃu bên trong cûa chúng. Nh»ng phÜÖng pháp sÜu tÀm nÀy cÛng làm gia tæng ki‰n thÙc cûa loài ngÜ©i vŠ tác Ƕng h‡ tÜÖng gi»a phóng xå và vÆt chÃt. ñ¥c biŒt, chúng mª ÇÜ©ng cho s¿ hi‹u bi‰t thÃu Çáo hÖn vŠ Çáp Ùng vÆt lš lÜ®ng tº (quantum-physical behavior) cûa các th‹ khí ª nhiŒt Ƕ thÃp. Nh»ng phÜÖng pháp này có th‹ ÇÜa ljn viŒc thi‰t k‰ nh»ng chi‰c ÇÒng hÒ nguyên tº chính xác hÖn Nj dùng cho ngành nghiên cÙu không gian và ÇÎnh vÎ trí m¶t cách chính xác. ñó cÛng là bܧc khªi ÇÀu cho viŒc thi‰t k‰ nh»ng máy Ço giao thoa nguyên tº dùng Nj Ço lÜ©ng vô cùng chính xác tr†ng l¿c và phát tri‹n nh»ng "tia laser nguyên tº" trong tÜÖng lai có th‹ sº døng Nj ch‰ tåo nh»ng linh kiŒn ÇiŒn tº c¿c nhÕ.

CÔNG TRµNH H¹A HC

JENS C. SKOU
Giáo sÜ Jens C. SKOU sinh næm 2026 tåi ñan Måch. Ông theo h†c y khoa tåi Çåi h†c Copenhagen, LJ ti‰n sï tåi Çåi h†c Aarhus, næm 1954, và làm viŒc tåi Phân Khoa VÆt Lš Sinh H†c thu¶c Çåi h†c ÇÜ©ng nÖi ông tÓt nghiŒp. Ông là thành viên cûa ViŒn Hàn Lâm Khoa H†c ñan Måch.

PAUL D. BOYER
Giáo sÜ Paul D. BOYER cùng tu°i v§i giáo sÜ Skou, sinh tåi Provo, Utah, Hoa Kÿ. Ông LJ ti‰n sï Sinh hóa næm 2026 tåi Çåi h†c Wisconsin, Madison, Hoa Kÿ và hiŒn làm viŒc tåi Phân Khoa Hóa và Sinh Hóa tåi Çåi h†c California, Los Angeles.

JOHN E. WALKER
Bác sï John E. WALKER sinh næm 1941 tåi Anh, LJ M.A. và ti‰n sï tåi Çåi h†c Oxford, Anh quÓc, hiŒn Çang công tác tåi Phòng Thí NghiŒm H¶i ñÒng Nghiên CÙu Y Khoa vŠ Sinh H†c Phân Tº tåi Anh.

Trong cÖ th‹ chúng ta, chÃt adenosene triphosphate (ATP) có chÙc næng ph° thông là vÆn täi næng lÜ®ng trong t‰ bào sÓng. Nhà hóa h†c ñÙc Karl Lohmann Çã khám phá ra chÃt nÀy næm 1929. ´t næm sau, cÃu trúc cûa nó ÇÜ®c làm sáng tÕ và vào næm 1948 Alexander Todd, ngÜ©i Tô Cách Lan ( Çoåt giäi Nobel næm 2026) Çã t°ng h®p ÇÜ®c ATP và trong nh»ng næm 1939-41, Fritz Lipmann (Çoåt giäi Nobel Y h†c 1953) Çã chÙng minh r¢ng ATP gi» vai trò vÆn chuy‹n næng lÜ®ng hóa chÃt trong t‰ bào cûa m†i sinh vÆt tØ vi trùng và nÃm mÓc cho ljn thäo m¶c và Ƕng vÆt, k‹ cä con ngÜ©i. ATP b¡t gi» næng lÜ®ng hoá chÃt do s¿ ÇÓt cháy cûa các chÃt dinh dÜ«ng phóng thích ra và chuy‹n næng lÜ®ng ljn nh»ng phän Ùng Çòi hÕi næng lÜ®ng ch£ng hån nhÜ thi‰t lÆp thành phÀn cûa t‰ bào, co th¡t b¡p thÎt, truyŠn lŒnh cûa thÀn kinh và nhiŠu chÙc næng khác. Do vÆy mà ATP ÇÜ®c Ç¥t tên là dòng lÜu hành næng lÜ®ng cûa t‰ bào: khi t‰ bào "cÀn" làm m¶t cái gì chúng NJu phäi "sº døng" ATP. Trong nh»ng thÆp niên 2026 và 1950 nhiŠu nghiên cÙu cho thÃy sÓ lÜ®ng l§n ATP ÇÜ®c tåo thành trong m¶t loåi cÃu trúc g†i là mitochondria. Vào næm 1960 m¶t nhà khoa h†c ngÜ©i MÏ là Efraim Racker và các c¶ng s¿ cûa ông Çã cách ly tØ mitochondria m¶t men tÓ goÎ là ATP synthase. Giáo sÜ Paul D. Boyer b¡t ÇÀu nghiên cÙu s¿ cÃu thành cûa ATP vào nh»ng næm ÇÀu thÆp niên 2026. MÓi quan tâm chính cûa ông là b¢ng kÏ thuÆt ÇÒng vÎ tìm xem ATP synthase hoåt Ƕång nhÜ th‰ nào và Ç¥c biŒt là ATP synthase sº døng næng lÜ®ng nhÜ th‰ nào Nj tåo ra ATP m§i. Bác sï John E. Walker thì b¡t ÇÀu nghiên cÙu vŠ ATP synthase vào ÇÀu thÆp niên 1980. ñi‹m xuÃt phát cûa ông là m¶åt ki‰n thÙc vŠ cÃu trúc và hóa h†c thÆt chi ti‰t vŠ m¶t men tÓ cÀn phäi có Nj hi‹u m¶t cách chi ti‰t men tÓ Çó hoåt Ƕng nhÜ th‰ nào. Vì vÆy ông xác ÇÎnh nh»ng chu‡i axít aminô trong nh»ng ÇÖn vÎ prô-têin cÃu thành. Trong thÆp niên 1990 ông Çã h®p tác v§i các nhà tinh th‹ h†c (crystallographers) Nj làm sáng tÕ cÃu trúc ba chiŠu cûa ATP synthase. Công trình cûa Walker giúp b° túc rÃt Çáng k‹ cho công trình cûa Boyer và nh»ng nghiên cÙu sâu xa hÖn d¿a trên cÃu trúc nÀy Çã chÙng minh ÇÜ®c thuy‰t cûa Boyer là Çúng.

VŠ công trình cûa giáo sÜ Skou, ông là ngÜ©i Çã khám phá ra men tÓ sodium, potassium-stimulated adenosine triphosphatase. Men tÓ nÀy vÆn täi ion, duy trì quân bình gi»a các ion muÓi khoáng và bÒ tåt trong t‰ bào sÓng và ÇÜ®c xem là cái bÖm phân tº ÇÀu tiên ÇÜ®c khám phá trong cÖ th‹. Vào nh»ng næm ÇÀu cûa thÆp niên 2026 các nhà bác h†c Çã bi‰t thành phÀn cûa các ion trong t‰ bào khác v§i thành phÀn ion cûa môi trÜ©ng chung quanh. Trong t‰ bào, ion muÓi khoáng tÆp trung thÃp hÖn và ion bÒ tåt tÆp trung cao hÖn so v§i chÃt lÕng bên ngoài t‰ bào. Qua công trình cûa hai bác h†c ngÜ©i Anh là Richard Keynes và Alan Hodgkin vào ÇÀu thÆp niên 2026 (Hodgkin nhÆn giäi Nobel næm 1963) ngÜ©i ta ÇÜ®c bi‰t khi m¶t thÀn kinh bÎ kích thích, nh»ng ion muÓi khoáng ùa vào t‰ bào thÀn kinh. S¿ khác nhau vŠ Ƕ tÆp trung ion låi ÇÜ®c phøc hÒi bªi nh»ng ion muÓi khoáng ÇÜ®c vÆn täi trª ra. Và s¿ vÆn täi nÀy cÀn phäi có ATP Çäm trách vì các ion không th‹ nào xê dÎch trong t‰ bào sÓng khi không có ATP. LÃy hiŒn tÜ®ng Ãy làm khªi Çi‹m, Jens C. Skou Çã ph°å bi‰n bài vi‰t ÇÀu tiên vŠ m¶t ATPase mà ông Çã dùng nh»ng ion muÓi khoáng và bÒ tåt Nj hoåt hóa (activated). Oång cÛng là ngÜ©i ÇÀu tiên Çã mô tä m¶t men tÓ có th‹ xúc ti‰n chÙc næng vÆn täi tr¿c ti‰p ho¥c trung gian nh»ng chÃt liŒu qua màng nhÀy cûa t‰ bào. TØ khám phá Çó, vô sÓ nh»ng men tÓ ÇÜ®c lÀn lÜ®t chÙng minh có nh»ng chÙc næng tÜÖng t¿.

Nh»ng khám phá vŠ lš h†c và hóa h†c ÇÜ®c t¥ng thܪng là k‰t quä cûa nh»ng công trình nghiên cÙu b¡t ÇÀu tØ lâu và ViŒn Hàn Lâm Khoa H†c Thøy ñi‹n cÛng nhÜ m†i ngÜ©i NJu š thÙc ÇÜ®c tÀm vóc quan tr†ng cûa nh»ng khám phá khoa h†c Ãy trong Ç©i sÓng. V§i khä næng làm lånh và b¡t gi» nguyên tº b¢ng tia sáng laser, loài ngÜ©i trong tÜÖng lai không xa së© ÇiŠu chÌnh và ch‰ tåo nh»ng máy móc, døng cø Ço Çåc Çòi hÕi mÙc Ƕ chuÄn xác cao. Trong lãnh v¿c hóa h†c, s¿ am hi‹u ti‰n trình tåo ra phân tº næng lÜ®ng ATP và chÙc næng cûa m¶t men tÓ hoåt Ƕng v§i ATP giúp con ngÜ©i ti‰n thêm m¶t bܧc quan tr†ng trong hành trình khai phá nh»ng bí mÆt cûa s¿ sÓng. ñ‹ ÇÖn giän hoá công trình cûa mình cho ngÜ©i thÜ©ng có th‹ hi‹u, Paul D. Boyer Çã so sánh ÇÓi tÜ®ng nghiên cÙu cûa ông nhÜ sau: "ñó là cái máy tåo ra tiŠn cho toàn cÖ th‹ xài. Không có nó thì ch£ng có s¿ sÓng".