NGUY•N VˆN LÂU
Ngày 6-10-1997, H¶i ñÒng giäi Nobel Çã công bÓ: Giäi Nebel næm nay ÇÜ®c trao t¥ng cho m¶t nhà sinh vÆt h†c ngÜ©i MÏ, bác sï Stanley B. Prusiner cho công trình nghiên cÙu vŠ PRION, nh»ng mãnh protêin có liên quan ljn bŒnh suy não b¶. H¶i ÇÒng Çã ch†n giáo sÜ Prusiner vì ông Çã "thành t¿u trong viŒc khám phá tiên phong m¶t loåi tác nhân hoàn toàn m§i mÈ gây ra bŒnh tÆt Çã làm sáng tÕ nh»ng nguyên t¡c cÖ bän vŠ cách thÙc hoåt Ƕng cûa chúng." H¶i ñÒng còn ghi thêm:" Khám phá cûa Prusiner cung cÃp nh»ng ki‰n thÙc quán triŒt có th‹ sº døng làm nŠn täng cho s¿ hi‹u bi‰t nh»ng cÖ cÃu sinh h†c nguyênn nnhân gây các bŒnh liên quan ljn các bŒnh hoåi não, ch£ng hån nhÜ bŒnh quên (Alzheimer’s disease) và thi‰t lÆp m¶t nŠn täng cho s¿ phát tri‹n dÜ®c phÄm cùng nh»ng phÜÖng thÙc trÎ liŒu m§i."

CÔNG TRµNH Y HC CÑA STANLEY B. PRUSINER
Nhà bác h†c 55 tu°i này b¡t ÇÀu công cu¶c nghiên cÙu vŠ PRIONS tÙ næm 2026 sau khi m¶t phø n» 60 tu°i, bŒnh nhân cûa ông, không thoát ÇÜ®c lÜ«i hái cûa tº thÀn vì bŒnh Creutzfeldt-Jakob, m¶t loåi bŒnh mÃt trí mà các nhà khoa h†c nghï là do tØ m¶t tác nhân gây nhiÍm. BŒnh nÀy cÛng giÓng nhÜ bŒnh "c† ngÙa" (scrapie) ª cØu, có th‹ truyŠn cho ÇÓi tÜ®ng khác khi các nhà thº nghiŒm trích nh»ng phÀn não b¶ hÜ hÕng lÃy tØ các thú vÆt mang bŒnh, nhÜng tác nhân gây nhiÍm hình nhÜ không mang theo DNA hay RNA, phÀn di truyŠn tìm thÃy trong các loåi tác nhân bŒnh khác, ch£ng hån nhÜ vi trùng và vi khuÄn.

Sau 10 næm nghiên cÙu, Prusiner và các ÇÒng s¿, b¢ng cách quan sát m¶t phÀn não b¶ cûa chu¶t ÇÒng mang bŒnh, Çã có th‹ chÙng minh r¢ng m¶t prôtêin duy nhÃt là tác nhân lây nhiÍm Çã tåo ra bŒnh. Ông Ç¥t tên cho prôtêin Ãy là prion (džc là pri-on). Næm 1984, Prusiner và các c¶ng s¿ Çã tìm ra m¶t gien prion trong nh»ng t‰ bào cûa các Ƕng vÆt Çang thº nghiŒm, k‹ cä con ngÜ©i. Các nhà nghiên cÙu cÛng g®i š r¢ng có hai dång prôtêin prion, m¶t loåi bÓn nhánh hình xo¡n thÜ©ng thÃy trong các t‰ bào Ƕng vÆt, nhÃt là trên bŠ m¥t cûa t‰ bào não. ñó là dång prion hiŠn lành, bình thÜ©ng. Khi hai nhánh cûa prion này du‡i th£ng ra thì nó trª thành nguy hi‹m, có th‹ liên quan ljn nh»ng bŒnh hoåi não, k‹ cä bŒnh "c† ngÙa" ª cØu, bŒnh "bò Çiên" (mad cow), nh»ng bŒnh não b¶ nguy hi‹m ª ngÜ©i, ch£ng hån nhÜ bŒnh "kuru" mà dân trong b¶ låc Fore còn man r® ª Tân Ghi Nê m¡c phäi, sau khi æn não cûa bà con h† và bŒnh Creutzfieldt-Jakob do tiêu thø thÎt bÎ nhiÍm trùng.

Khi m¡c phäi h¶i chÙng vŠ não b¶ hi‰m thÃy này, não bŒnh nhân dÀn dà bÎ l‡ ch‡ nh»ng l‡ thûng nhÕ, trª thành xÓp nhÜ b†t bi‹n, luôn gây nên tº vong. Nh»ng nghiên cÙu tÜ©ng tÆn hÖn Çã giúp Prusiner Çi ljn k‰t luÆn r¢ng nh»ng dång bÃt thÜ©ng cûa prôtêin prion có th‹ do di truyŠn và nó có th‹ có nh»ng Ç¥c tính gây nhiÍm. Nh»ng bŒnh do prion gây ra có th‹ có m¶t th©i kÿ û bŒnh lâu dài - tØ m¶t næm ljn mÜ©i næm - và các nhà bác h†c nghï r¢ng chính trong th©i gian nÀy nh»ng dång prôtêin prion bÃt thÜ©ng Çã làm cho nh»ng dång prôtêin prion bình thÜ©ng °n ÇÎnh ª k‰ bên bi‰n hóa theo chúng, gây ra bŒnh tÆt.

Næm 2026, các nhà nghiên cÙu nhÆn thÃy chu¶t nh¡t thi‰u gien prion thì không bÎ lây nhiÍm khi ti‰p nhÆn protein prion. NhÜng m¶t khi gien ÇÜ®c ÇÜa vào cho mÃy con chu¶t nÀy, chúng trª thành dÍ lây nhiÍm - chÙng tÕ ÇÜ®c vai trò sinh tº cûa nh»ng prion trong viŒc khai tri‹n cûa nh»ng bŒnh vŠ não b¶. NhÜng ÇÒng th©i h† cÛng nhÆn thÃy r¢ng nh»ng con chu¶t thi‰u gien prion vÅn ª trong tình trång månh khÕe mà không cÀn s¿ có m¥t cûa nh»ng dång prion bình thÜ©ng. Cho ljn nay vai trò h¢ng ngày cûa nh»ng prion bình thÜ©ng trong não b¶ vÅn còn là ÇiŠu bí Än.

Nh»ng cæn bŒnh do prion gây ra thÜ©ng ÇÜ®c loan tin nhiŠu trong hai næm qua khi ª Âu châu bŒnh "bò Çiên" b¶t phát, làm Çiên ÇÀu các nhà chæn nuôi và chính phû Anh vì gi§i tiêu thø thÎt bò trên toàn th‰ gi§i hÓt hoäng ngÜng ti‰p nhÆn thÎt bò sän xuÃt tØ Anh QuÓc, Ç¥t vÃn NJ rà soát låi th¿c phÄm chæn nuôi, quy trình sän xuÃt thÎt và nh»ng sän phÄm có thÎt. (BŒnh "bò Çiên" là bŒnh rÓi loån thÀn kinh ª trâu bò do nhiÍm trùng vì m¶t tác nhân lå.

Trong th©i gian tØ tháng 11 næm 2026 ljn tháng 12 næm 1995, ܧc lÜ®ng khoäng hÖn 155 ngàn con bò trong 33 ngàn bÀy bò ÇÜ®c chÄn Çoán ª Anh QuÓc và dÎch "bò Çiên" lên cao Çi‹m vào tháng 1.1993 khi m‡i tuÀn xäy ra 1 ngàn trÜ©ng h®p mang bŒnh. BŒnh có th‹ lây lan khi trâu bò æn nh»ng th¿c phÄm làm tØ nh»ng phÀn còn låi bÎ nhiÍm trùng cûa chúng sau khi lÃy thÎt). Theo m¶t sÓ chuyên viên, ÇiŠu tÓi nguy là prion gây ra bŒnh "bò Çiên" có th‹ ÇÜa ljn m¶t dång prion m§i, gây ra bŒnh Creutzfeldt-Jakob cho con ngÜ©i. Tuy chÌ m§i khám phá và xác nhÆn 21 trÜ©ng h®p nh»ng ngÜ©i trÈ tu°i ª Anh và Pháp m¡c bŒnh do prion gây ra vì æn phäi thÎt bò nhiÍm trùng, m¶t sÓ trÜ©ng h®p khác cÛng Çang ÇÜ®c ti‰p tøc ghi nhÆn tuy không nhiŠu nhÜng không ai bi‰t ch¡c là bŒnh Ãy Çã lên ljn cao Çi‹m hay chÌ m§i khªi phát. Do Çó, công trình cûa Prusiner së giúp ích rÃt nhiŠu cho viŒc khai tri‹n phÜÖng pháp trÎ bŒnh. HÖn n»a, các nhà nghiên cÙu vŠ prion cÛng hy v†ng r¢ng nh»ng khám phá tuy chÜa ÇÀy Çû có th‹ giúp hi‹u bi‰t vŠ m¶t sÓ bŒnh khác quen thu¶c vŠ não b¶ nhÜ bŒnh quên (Alzheimer’ s), bŒnh run giÆt (Parkinson’ s) v.v...

V€I GI¼NG TI”U S±
Giáo sÜ Stanley Prusiner sinh tåi Des Moines, Iowa, næm nay 55 tu°i. Ông tÓt nghiŒp bác sï y khoa næm 2026 tåi ñåi H†c Pennsylvania, phøc vø n¶i trú và cÜ ngø tåi ñåi H†c San Francisco, California. Ông là giáo sÜ khoa thÀn kinh cûa UCSF tØ næm 1984, giáo sÜ khoa vi khuÄn tåi Berkeley và giáo sÜ khoa sinh hoá tåi UCSF tØ næm 1988. Ông theo Çu°i công cu¶c nghiên cÙu chuyên biŒt cûa mình tØ næm 1972. Khi hay tin ÇÜ®c giäi thܪng, ông Çang tham d¿ m¶t cu¶c h†p ª tåi Bethesda do CÖ Quan ñiŠu Hành LÜÖng Th¿c và DÜ®c PhÄm Hoa Kÿ t° chÙc bàn vŠ nh»ng bŒnh do prion gây ra.

NH¬NG Ý KIN QUANH ñ“ T€I NGHIÊN C­U V€ GII THПNG
TØ trܧc ljn nay, các khoa h†c gia chÌ hi‹u r¢ng tác nhân cûa bŒnh tÆt chÌ có th‹ là nh»ng nguyên sinh vÆt (protozoans) là nh»ng sinh vÆt ÇÖn bào giÓng nhÜ nh»ng ÇÖn bào Çã tåo ra nh»ng sinh dång phÙc tåp. Chúng mang nh»ng y‰u tÓ di truyŠn trong m¶åt cái túi g†i là nhân. Chúng sao chép b¢ng cách phân Çôi và m‡i nºa tåo thành m¶t sinh th‹ m§i. M¶t tác nhân khác mà chúng ta thÜ©ng nghe nói ljn là vi trùng (bacteria), giÓng nhÜ nh»ng nguyên sinh vÆt nhÜng ÇÖn giän hÖn v§i y‰u tÓ di truyŠn trôi n°i t¿ do trong t‰ bào hÖn là n¢m g†n trong nhân nhÜng chúng cÛng sinh sôi b¢ng cách t¿ phân. Sau h‰t là các vi khuÄn (viruses) gÒm y‰u tÓ di truyŠn bÎ vÕ protein bao quanh. Chúng sao chép sinh sôi b¢ng cách bám vào nh»ng t‰ bào sÓng, ti‰t nh»ng y‰u tÓ di truyŠn và bu¶c nh»ng t‰ bào phäi sän sinh ra nh»ng vi khuÄn m§i. Công trình nghiên cÙu cûa Stanley Çã gây ra nhiŠu tranh luÆn và hoài nghi trong gi§i chuyên môn vì ít ai tin r¢ng tác nhân gây bŒnh hoåi thÀn kinh não là m¶t protêin chÙ không phäi là m¶t vi khuÄn tác Ƕng chÆm. Tác nhân này låi không mang y‰u tÓ di truyŠn và khi ª trong tình trång bình thÜ©ng thì vô håi nhÜng khi bi‰n hóa, chúng trª thành lây nhiÍm và sinh sôi nÄy nª b¢ng cách bu¶c nh»ng protein lân cÆn cÛng bi‰n hoá theo chúng. ViŒc thuy‰t phøc cho m†i ngÜ©i tin tܪng vào lš thuy‰t m§i mÈ và có phÀn kÿ qu¥c nÀy rõ ràng Çòi hÕi nhiŠu can Çäm vŠ phÀn cá nhân cÛng nhÜ vŠ phÀn khoa h†c.

M¶t vÃn NJ khác là vÃn NJ trao t¥ng giäi thܪng cho chÌ m¶t mình bác sï Stanley Prusiner. Ch£ng hån các khoa h†c gia ª Thøy Sï Çã bày tÕ s¿ ngåc nhiên khi nghe công bÓ cûa H¶i ñÒng Giäi Nobel vì chính h† cÛng Çang có nh»ng nghiên cÙu và khám phá tÜÖng t¿. M¶t nghiên cÙu gia ª BŒnh ViŒn ñåi H†c ñÜ©ng Zurich, ông Adriano Aguzzi nói r¢ng ÇÒng nghiŒp cûa ông là Charles Weissmann, m¶t khoa h†c gia ª ViŒn Sinh H†c ñåi H†c ñÜ©ng Zurich cÛng Çã cùng ông tØng bÕ ra 6 næm Nj nghiên cÙu và có nh»ng khám phá h° tr® cho thuy‰t cûa Prusiner. Ông Aguzzi cÛng cho hay trong m¶t cu¶c phÕng vÃn b¢ng ÇiŒn thoåi, chính ông Prusiner cÛng nhÆn thÃy ÇiŠu "bÃt công" Ãy. Phäi chæng vì ông Prusiner Çã nh¥m lË cÀu chÙng tên Ç¥t cho tác nhân mà ông Çã khám phá?

M¶t nhà khoa h†c khác ngÜ©i Thøy Sï cÛng tÕ ra thÃt v†ng khi hay tin H¶i ñÒng Çã bÕ quên công trình cûa Weissman. NhÜng chính Weissman thì cho hay ông Prusiner hoàn toàn xÙng Çáng nhÆn lãnh giäi thܪng.

CÛng có s¿ th¡c m¡c khi m¶t vài khoa h†c gia nhÆn thÃy r¢ng trong thuy‰t cûa Prusiner còn nhiŠu vÃn NJ chÜa giäi quy‰t và khi Çem so sánh v§i giäi thܪng næm 2026, các công trình cûa khoa h†c gia Çoåt giäi trܧc Çây Çã xuÃt hiŒn trong các sách giáo khoa vŠ khoa miÍn nhiÍm h†c suÓt 20 næm trong khi công trình cûa Prusiner thì chÜa ÇÜ®c nhiŠu ngÜ©i bi‰t ljn. Và Ƕng cÖ thúc ÇÄy H¶i ñÒng quy‰t ÇÎnh cÛng có th‹ là do bi‰n cÓ "bò Çiên" xäy ra tåi Anh QuÓc và tÀm mÙc quan tr†ng cûa nó trong cu¶c sÓng cûa con ngÜ©i.

ñÓi v§i bác sï Prusiner, cÓ nhiên ông vô cùng hoan hÌ vì theo ông, khi ch†n ông, H¶i ñÒng Çã h° tr® tích c¿c cho lš thuy‰t m§i mÈ cûa ông, m¶t lš thuy‰t mà lâu nay nhiŠu khoa h†c gia không mÃy tin tܪng khi ti‰p nhÆn. Ông cÛng š thÙc ÇÜ®c s¿ hoài nghi cûa các khoa h†c gia khác nhÜng ÇÒng th©i cÛng tin r¢ng khoa h†c là m¶t ti‰n trình.

MÓi quan tâm ti‰p theo hiŒn nay cûa bác sï Prusiner là ti‰n hành viŒc bào ch‰ thuÓc trÎ bŒnh Creutzfeldt-Jakob. Ông nói: "ñiŠu mà chúng tôi muÓn làm là khai tri‹n phÜÖng cách ch»a trÎ h»u hiŒu cho nh»ng bŒnh nÀy." VŠ sÓ tiŠn thܪng, khi ÇÜ®c hÕi ông së làm gì v§i m¶t triŒu Çô la tØ giäi Nobel, ông Çã vui vÈ nói Çùa, liên tܪng nh»ng vÃn NJ liên quan ljn Sª Thu‰ ÇÜ®c bàn cãi ª QuÓc H¶i Hoa Kÿ m§i Çây: "Tôi së dùng tiŠn Ãy Nj trä thu‰!" RÒi ông nói nhÕ:"ñây ch¡c là quÓc gia duy nhÃt trên th‰ gi§i Çánh thu‰ tiŠn thܪng."