Bài Anh ng» "Virtual Vietnam" cûa Andrew Lâm, Çæng trên The San Jose Mercury News, Sunday, October 12, 2026 ("Opinion")
PHM CH´ dÎch

H ôm kia, khi Çang lܧt trên mång lܧi World Wide Web, tôi tình cÖ chåm vào m¶t khoäng thu¶c th©i xa xÜa cûa mình: m¶t khu v¿c mång lܧi (Web site) bàn luÆn vŠ các ti‹u thuy‰t cûa nhà væn Trung hoa Louis Cha, bút hiŒu Kim Dung (Yin Jong) mà các b¶ chܪng Çã tØng nuôi nÃng trí tܪng tÜ®ng thÖ Ãu cûa tôi.

Vào nh»ng bu°i chiŠu ngÒi džc sách Kim Dung trong vÜ©n hoa cûa mË tôi, tôi cÛng tØng là m¶t anh hùng Çang Çi tìm: tôi Çi tìm ki‰m quy‹n sách Çã bÎ mÃt, v§i nh»ng bí quy‰t vŠ kÏ thuÆt và các chiêu Ƕc, tôi Çánh bÆt quân cܧp trên các ÇÌnh núi phû tuy‰t, và luyŒn h†c cao siêu thuÆt nghŒ cûa các sÜ phø lÆp dÎ, sÓng trong hang Çá. K› niŒm cuÓi cùng tôi còn låi cûa ViŒt Nam trܧc khi bܧc lên chi‰c phi cÖ vÆn täi C-130 lúc nhúc ngÜ©i tÎ nån ViŒt kinh hoàng vào th©i chi‰n tranh ViŒt-Nam k‰t thúc cÛng ch£ng lÃy gì làm ghê r®n hay ÇÀy nܧc m¡t cä. VØa nghi‰n ngÃu xong trang cuÓi cûa quy‹n "Anh Hùng Xå ñiêu," tôi tܪng tÜ®ng nhÜ mình Çang leo lên m¶t con chim kh°ng lÒ bay vŠ phÜÖng ñông, vŠ m¶t cõi huyŠn th†ai vô Çáy vô b©.

Trong th©i gi¥c giã, ti‹u thuy‰t Kim Dung quä là m¶t thú vÎ mà trÈ con và ngÜ©i l§n NJu hân hoan džc, nhÜng Çã qua lâu rÒi. VÆy mà 22 næm sau, và xa cách cä m¶t th‰ gi§i, kš Ùc Çó hiŒn låi trên màn änh máy ÇiŒn toán cûa tôi: ti‹u sº cûa Kim Dung và s¿ hi‹u bi‰t cûa ông vŠ chܪng thuÆt, lÎch sº, thuÓc B¡c và c° nhåc, tÃt cä NJu ÇÜ®c phÖi bày và truyŠn bá xâu r¶ng, bàn cãi và khen ng®i.

M¶t c¶ng ÇÒng ViŒt-Nam toàn cÀu Çang tØ tØ cÃu tåo trên Internet. Khu v¿c https://www.vnet.org, mà qua Çó tôi Çã tìm låi ÇÜ®c Kim Dung, tåo cho tôi m¶t "cây cÀu tuyŒt diŒu giao ti‰p v§i væn hoá ViŒt-Nam." Và thÆt vÆy! Qua cºa ngõ Çó, tôi Çã gÀn nhÜ nhäy ÇÜ®c vào tÙc kh¡c nh»ng vùng khác, nhÜ: VietPoetry (ThÖ ViŒt), VietTech (KÏ thuÆt ViŒt), VietSoft (Nhu liŒu ViŒt), VietStory (TruyŒn ViŒt), VietMusic (Nhåc ViŒt), VietTravel (Du lÎch ViŒt), ViŒtNews (Tin tÙc ViŒt), và nhiŠu hÖn n»a. Trong th‰ gi§i digital này, tôi Çã tìm thÃy VirtualVietnam ("ViŒt o").

Vâng, m¶t ngÜ©i v§i m¶t máy ÇiŒn toán và m¶t modem có th‹ tìm ÇÜ®c gÀn nhÜ tÃt cä nh»ng gì "ViŒt-Nam," tØ nh»ng toa chÌ dÅn gia chánh ljn cách hËn hò, tØ nh»ng bài h†c sº ljn các d» kiŒn vŠ bÜu phÄm, tem cò và tiŠn ÇÒng c¡c xÜa, tØ tº vi ViŒt ljn nhåc c° truyŠn, tØ thäo luÆn vŠ nh»ng trò giäi trí tiêu khi‹n tåi ÇÎa phÜÖng ljn bàn cãi vŠ chính trÎ bên nhà.

Trong tác phÄm "Tribes," Joel Kotkin miêu tä m¶t b¶ låc th‰ gi§i v§i tinh chÃt Çåi Çô thÎ nhÜ là m¶t nhóm phÓi h®p ÇÜ®c m¶t š thÙc månh më vŠ quá khÙ chung cûa mình v§i "hai y‰u tÓ quy‰t ÇÎnh cho thành công trong th‰ gi§i m§i: phân tán ÇÎa lš và lòng tin tܪng vào ti‰n b¶ khoa h†c." Nh»ng ví dø chính cûa Kotkin gÒm có ngÜ©i Do Thái, Tàu, NhÆt và ƒn. Các nhóm Çó, trông cÆy vào tÜÖng ái và tín cÄn nhau, Çã tåo ra nh»ng hŒ thÓng th‰ gi§i cho phép h† "hoåt Ƕng h®p l¿c ra ngoài nh»ng gi§i hån cûa quÓc gia và ÇÎa phÜÖng."

NgÜ©i ViŒt häi ngoåi làm sao giàu có, nÓi k‰t và v»ng vàng kinh t‰ ÇÜ®c nhÜ các ví dø ông Kotkin ÇÜa ra? NhÜng khoäng 2 triŒu ngÜ©i chúng tôi Çã phân tán trên kh¡p næm châu tØ khi chi‰n tranh chÃm dÙt, và, tuy nh»ng nhóm s¡c t¶c khác có th‹ cÛng có "lòng tin vào ti‰n b¶ khoa h†c," ngÜ©i di dân ViŒt dÜ©ng nhÜ Çã chuy‹n bi‰n niŠm tin Çó thành m¶t thÙ tôn giáo m§i.

Và không ª Çâu khác, lòng tin vào khoa h†c rõ rŒt hÖn là tåi Thung lÛng Silicon này. Giáo sÜ Chung Hoàng ChÜÖng, dåy khoa nghiên cÙu ViŒt-MÏ tåi ñåi h†c San Francisco State, nói: "NgÜ©i MÏ gÓc ViŒt Çã hܪng ÇÜ®c nhiŠu, ÇÜ®c l®i l¶c cûa s¿ phÒn thÎnh kÏ thuÆt cao tØ thÆp niên 80. ThÆt không phäi là ÇiŠu ngÅu nhiên mà dân sÓ ViŒt häi ngoåi låi sÓng tåi QuÆn Santa Clara."

Theo ông ChÜÖng, ÇÓi v§i m¶t nhóm di dân y‰u kém vŠ sinh ng» nhÜng v§i khát v†ng cao Nj ti‰n thân, cách hay nhÃt là trª thành nh»ng kÏ thuÆt gia. "Bån có th‹ ÇÜ®c huÃn luyŒn chÜa ÇÀy 6 tháng rÒi ra làm ÇÜ®c 12 ÇÒng m¶t gi©. NgÜ©i ViŒt làm thêm gi© phø tr¶i, vào cuÓi tuÀn, và nhiŠu ngÜ©i còn gánh cä hai, ba jobs."

Ông NguyÍn Xuân Nam, chû bút cûa ViŒt magazine, m¶t tåp chí th‰ gi§i v§i bän doanh tåi San Jose, bày tÕ: "Dï nhiên, chi‰n thuÆt không chÃm dÙt ª Çây. NgÜ©i l§n thì Çi h†c trª låi, và chúng tôi nói cho mÃy ÇÙa nhÕ là phäi h†c, phäi chæm chÌ h†c, Ç¥c biŒt là các môn khoa h†c. N‰u chúng ta có m¶t Ç¥c tính dân t¶c, thì Çó là: Chúng ta Ç¥t giáo døc lên trên h‰t. Tåi Thung LÛng Hoa Vàng, rÓt cu¶c ngÜ©i ViŒt ta hoåt Ƕng ª cä hai ÇÀu cûa kÏ nghŒ hi-tech (l§p trên cao và l§p sän xuÃt ª dܧi)."

V§i t© báo ViŒt Çã lên mång lܧi và online cách Çây ba næm, ông Nam coi mÓi liên hŒ cûa ngÜ©i ViŒt v§i kÏ thuÆt khoa h†c tåiThung lÛng Silicon nhÜ m¶t cu¶c tình, khi ngÜ©i di dân l§n månh trong m¶t vùng ÇÃt tÓt lành. "Chúng tôi g†i Silicon Valley là ‘Thung LÛng Hoa Vàng.’ CÛng tÜÖng t¿ nhÜ m¶t cu¶c Ç° xô nhau Çi tìm vàng m§i, chÌ khác m¶t ÇiŠu là nay vàng Çã ÇÜ®c thay th‰ b¢ng các microchips."

Th©i tôi tÓt nghiŒp ñåi h†c UC Berkeley cách Çây 10 næm, cÙ trong 10 ngÜ©i cûa H¶i Sinh viên ViŒt-Nam, thì có 7 ngÜ©i ÇÆu ngành kÏ sÜ, và chín trên mÜ©i thu¶c các ngành khoa h†c. Các bån cùng l§p Çó cÛng ch£ng phäi cÀn r©i l§p h†c Nj Çi tìm viŒc làm. Các jobs ljn tìm h†. MÃy hãng hi-tech t° chÙc các bu°i phÕng vÃn ngay tåi khuôn viên trÜ©ng và mܧn liŠn nhiŠu ngÜ©i tåi ch‡.

ThÆt không ngåc nhiên khi m¶t câu hát ÇÎa phÜÖng có tính cách "phong giao ViŒt" duy nhÃt ÇÜ®c sáng tåo tåi häi ngoåi trong 22 næm qua Çã ca ng®i cu¶c sÓng sung túc ª Silicon Valley: "ChÒng tách, v® li, Çi làm cùng síp, còn gì sܧng hÖn?" (chÒng technician, v® làm assembly...)

ThÆt ra, cÛng có thÙ sܧng hÖn n»a, nhÜ làm chû công ty mình, ch£ng hån. Anh Lê Canh, 34 tu°i, là m¶t trong 3 ngÜ©i hùn vÓn tåi Whistle Communications, ki‰n tåo m¶t cái máy Nj giäi quy‰t nh»ng vÃn NJ Çình trŒ và chui chÆm vào mång lܧi Internet. So sánh v§i Ç©i sÓng ª miŠn ñông Hoa Kÿ, anh Canh thích cái mà anh g†i là "væn hoá cûa Thung lÛng Silicon."

"Mình là ai, hay da mình màu gì không quan tr†ng. Khi mình có tiŠn và khä næng, mình có th‹ leo lên. CÛng nhÜ m¶t thÙ th‹-ch‰ khen thܪng công lao vÆy."

Anh Canh lÜu š: "Khác v§i ngÜ©i Tàu Çem theo nhiŠu cûa cäi khi h† d†n ljn Silicon Valley, Ça sÓ ngÜ©i tÎ nån ViŒt không có gì ngoài š chí. VÆy mà nay Çã có gÀn 5 ngÜ©i chû hãng và t°ng giám ÇÓc là c¿u tÎ nån. NhiŠu ngÜ©i bån tôi Çã ra sáng lÆp hãng riêng cûa h†, ho¥c tham gia vào nh»ng công ty l§n m§i lên. Bây giò c¶ng ÇÒng chúng ta có nhiŠu gÜÖng Nj noi theo."

Anh David Lê, chû tÎch cûa công ty Net Images, là m¶t trong nh»ng gÜÖng sáng Çó. TØng là m¶t phó chû tÎch cûa Sigman Designs (m¶t công ty do ngÜ©i ViŒt làm chû), David ÇÙng ÇÀu m¶t công ty ki‰n tåo và quän lš nh»ng khu v¿c trên mång lܧi cho m¶t sÓ khách khá Çông dܧi cái tên t°ng h®p Vietgate. Anh nghï r¢ng giai Çoån sÓng còn Çã qua rÒi ÇÓi v§i c¶ng ÇÒng ngÜ©i ViŒt, nhÜ©ng ch‡ cho giai Çoån ÇÙng ra t¿ lÆp công ty và t¿ tìm ch‡ ÇÙng, khi mà ngÜ©i ViŒt häi ngoåi, nay Çã v»ng tâm và t¿ tin, muÓn ti‰p xúc nhau.

Anh David Lê cho bi‰t: "Tôi Çã Çi thæm nhiŠu c¶ng ÇÒng ViŒt trên kh¡p xÙ MÏ và cÓ g¡ng thuy‰t phøc các công ty và hãng nhÕ nhäy vào mång lܧi quäng cáo. Các c¶ng ÇÒng Çó Çã phát tri‹n tÓt. Và nhÜ m¶t dân t¶c, chúng tôi Çang ngày càng dùng Internet Nj liên låc v§i nhau, Nj buôn bán và trao Ç°i š ki‰n, Nj giao t‰ và liên k‰t. ñó là cách cûa tÜÖng lai."

L§n lên tåi MÏ, tôi tØng xem mình nhÜ ngÜ©i tÎ nån, m¶t ngÜ©i thu¶c m¶t c¶ng ÇÒng ngÜ©i tÎ nån và lÜu vong mà gia tài là s¿ thÃt trÆn. ChÌ trong mÃy næm gÀn Çây, tôi m§i cäm thÃy cái lÓi nhìn Çó là c° l‡, nhÜ©ng ch‡ cho m¶t š thÙc m§i và sáng sûa hÖn vŠ vai trò cûa mìnhi trong th‰ gi§i. Trong m¶t ngæn kéo thÃp cuÓi, tôi vØa m§i tìm ra gÀn Çây m¶t tÃm änh Çen tr¡ng phai m© cho thÃy m¶t chi‰c tàu chª ÇÀy ngÜ©i tÎ nån, tay vÅy månh. M¶t cái c© tr¡ng S.O.S. nhÜ giÈ phÃt ph§i bay trên c¶t tàu. Xung quanh h†, bi‹n Ƕng, gào thét. Tuy nhiên, m¥t mày h† rång sáng niŠm hy v†ng.

ñ‹ có ÇÜ®c m¶t khái niŒm chúng ta Çã Çi xa ÇÜ®c ljn Çâu rÒi, các bån phäi hình dung cÛng chính nh»ng ngÜ©i Çó và con cái h† làm viŒc nhÜ kÏ sÜ hi-tech, khoa h†c gia và kÏ thuÆt gia hai mÜÖi næm sau. Nhìn h† l¡p các diã vŒ tinh trên nh»ng cæn nhà næm phòng cûa h† ª ngoåi ô. Nghe h† bàn vŠ nh»ng cách mua, bán, gi» c° phÀn, Çi du lÎch ViŒt-Nam, tìm trÜ©ng tÜ cho con cái. Nhìn h† nói chuyŒn v§i nhau qua máy ÇiŒn toán ho¥c lܧt lùng trên hŒ thÓng mång lܧi.

Xem h† cÜ©i. Cho cùng, h† bi‰t ch‡ ÇÙng cûa h† trong Tân Th‰ gi§i. Nay h† là nh»ng ki‰n trúc sÜ cûa siêu xa l¶ tin tÙc, nh»ng ngÜ©i tiên phong cûa Th©i Çåi Thông tin !